कथासरित्सागर
उपकोशेची चतुराई
उत्सवात
विंध्याच्या जंगलात वररुची काणभूतीला आपल्या आयुष्याची गोष्ट सांगत होता. वररुची पूर्वी पुष्पदंत होता, शिवाचा गण. पार्वतीच्या शापामुळे तो माणूस म्हणून जन्मला होता. तो पाटलिपुत्र नगरात लहानाचा मोठा झाला होता. वर्ष नावाचे गुरू होते, त्यांचा तो शिष्य होता. कालांतराने तो तरुण झाला, आणि सगळ्या विद्यांत पारंगत झाला. एके दिवशी तो मित्रांबरोबर इंद्राचा उत्सव पाहायला गेला. तिथे त्याला एक सुंदर मुलगी दिसली. “ही कोण?” त्याने एका मित्राला विचारले. “ही उपकोशा,” मित्राने सांगितले. “आपल्या गुरूंचे धाकटे भाऊ उपवर्ष, त्यांची ही मुलगी.” उपकोशेने आपल्या दासींकडून वररुची कोण ते माहीत करून घेतले. तिने त्याच्याकडे प्रेमाने पाहिले. घरी जायला तिचा पाय निघत नव्हता.
उपकोशेची चतुराई
लग्न
त्या रात्री तिच्या ओढीने वररुचीला झोप लागली नाही. पहाटे त्याच्या स्वप्नात सरस्वती आली. “उपकोशा मागच्या जन्मी तुझी पत्नी होती,” ती म्हणाली. “तिला तुझ्याशिवाय दुसरे कोणी नको आहे.” सकाळी तो उपकोशेच्या घराजवळ जाऊन उभा राहिला. तिची एक जिवलग मैत्रीण बाहेर आली. उपकोशेचे त्याच्यावर किती प्रेम आहे, ते तिने त्याला सांगितले. “पण तिच्या घरच्यांनी आनंदाने तिला माझ्या हाती दिले, तरच ती मला मिळेल,” वररुची म्हणाला. “तिच्या मनात काय आहे, ते तिच्या आईवडिलांना कळले, तर सगळे चांगले होईल. तेवढे तू जुळवून आण.” मग मैत्रिणीने उपकोशेच्या आईला सांगितले. आईकडून बातमी वडिलांकडे गेली, आणि वडिलांकडून गुरूंकडे. गुरूंनी या लग्नाला संमती दिली. वररुचीच्या आईला त्याच्या गावाहून, कौशांबीहून बोलावून आणले. उपवर्षांनी उपकोशेचे लग्न वररुचीशी लावून दिले. मग ती दोघे वररुचीच्या आईबरोबर पाटलिपुत्रात सुखाने राहू लागली.
उपकोशेची चतुराई
हरलेला वाद
गुरूंचे पुष्कळ शिष्य होते. त्यांच्यात पाणिनी नावाचा एक जरा मंद शिष्य होता. गुरूंच्या घरी सेवा करून करून तो थकून गेला, आणि गुरुपत्नीने त्याला घालवून दिले. पण पाणिनीला विद्येची फार ओढ होती. म्हणून तो तपश्चर्या करायला हिमालयात गेला. शिव त्याच्यावर प्रसन्न झाला, आणि त्याने पाणिनीला एक नवे व्याकरण दिले. पाणिनी परत आला. त्याने वररुचीला वादाचे आव्हान दिले. सात दिवस वाद चालला. आठव्या दिवशी वररुचीने त्याला सरळ हरवले होते. पण नेमक्या त्याच क्षणी शिवाने आकाशातून एक भयंकर, धमकावणारी गर्जना केली. त्या गर्जनेनेच निकाल लागला. वररुची शिकला होता ते जुने व्याकरण जगात वापरातून गेले. पाणिनी जिंकला, असे मानले गेले. आणि वररुची व त्याच्या गुरुकुलातले सगळे मूर्ख ठरले. वररुची निराश झाला. आता आपणही तपश्चर्या करून शिवाला प्रसन्न करायचे, असे त्याने ठरवले.
उपकोशेची चतुराई
ठेव
जाण्यापूर्वी वररुचीने आपले धन हिरण्यगुप्त नावाच्या एका व्यापाऱ्याकडे ठेवले. घरच्यांच्या पोटापाण्याची सोय व्हावी, म्हणून. त्याने उपकोशेला ते सांगितले. पण त्या ठेवीला कोणी साक्षीदार नव्हता. मग उपवास करत तो पर्वताकडे निघाला. उपकोशा घरीच राहिली. पतीला यश मिळेल ना, या काळजीने तिचा जीव टांगणीला लागला होता. रोज ती गंगेत स्नान करी, आणि आपली व्रते कडकपणे पाळी. वसंत ऋतूतला एक दिवस होता. ती स्नानाला चालली होती. तेव्हा तीन माणसांनी तिला पाहिले. राजाचा पुरोहित, मुख्य न्यायाधीश, आणि युवराजाचा मंत्री. ती रोडावली होती, जराशी फिकी पडली होती. तरीही ती सुंदर दिसत होती. तिघेही तिच्यावर वासनेने वेडे झाले.
उपकोशेची चतुराई
वाटेत तिघे
त्या दिवशी उपकोशेला स्नानाला खूप वेळ लागला. संध्याकाळी ती घरी परतत होती. तेव्हा युवराजाच्या मंत्र्याने तिला धरले. तिने धीर सोडला नाही. आपल्यालाही हे हवे आहे, असे तिने दाखवले. “अहो,” ती म्हणाली, “मलाही हे तुमच्याइतकेच हवे आहे. पण माझे पती बाहेरगावी आहेत, आणि कोणी पाहिले तर? वसंतोत्सवाच्या रात्री माझ्या घरी या. तेव्हा सगळे गाव उत्सवात दंग असेल. कोणाचे लक्ष जाणार नाही. रात्रीच्या पहिल्या प्रहरी या.” त्याने तिला सोडले. चार पावले पुढे गेली, तो राजाच्या पुरोहिताने तिला अडवले. त्यालाही तिने तसेच वचन दिले, त्याच रात्रीच्या दुसऱ्या प्रहरासाठी. आणखी थोडी पुढे गेली, तो मुख्य न्यायाधीशाने तिला पकडले. त्याला तिने तिसरा प्रहर दिला.
उपकोशेची चतुराई
व्यापाऱ्याची अट
शेवटी ती थरथरत घरी पोहोचली. दासींना तिने सगळे सांगितले. त्या रात्री तिने अन्नाला स्पर्श केला नाही. तिला पतीची आठवण येत होती. आपण सुंदर आहोत, याचेच तिला दुःख होत होते. दुसऱ्या दिवशी पहाटे तिने एका दासीला हिरण्यगुप्त व्यापाऱ्याकडे पाठवले. ब्राह्मणांना दान द्यायला तिला थोडे पैसे हवे होते. व्यापारी स्वतःच आला. एकांतात तो तिला म्हणाला, “आधी माझ्याबरोबर रात्र घालव. मग तुझ्या नवऱ्याने माझ्याकडे ठेवलेले धन मी तुला देईन.” ठेव ठेवल्याचे सिद्ध करायला उपकोशेकडे साक्षीदार नव्हता. हा माणूस नीच आहे, हेही तिने ओळखले. तिचे मन विटले. पण तिने त्याला त्याच रात्रीच्या शेवटच्या प्रहरी यायला सांगितले. मग तिने दासींकडून दिव्याची काजळी सुगंधी तेलात कालवून घेतली, आणि एक मोठे पिंप भरून ठेवले. एक मोठी पेटीही तिने करवून घेतली. तिला बाहेरून कडी होती.
उपकोशेची चतुराई
मंत्र्याचे स्नान
उत्सवाची रात्र आली. पहिल्या प्रहरी मंत्री आला. तो उंची कपडे घालून नटूनथटून आला होता. “आधी स्नान करा,” उपकोशा म्हणाली. “स्नान केल्याशिवाय मी तुमचे स्वागत करणार नाही. आत जाऊन स्नान करा.” तो मूर्ख तयार झाला. दासी त्याला आतल्या एका अंधाऱ्या खोलीत घेऊन गेल्या. त्यांनी त्याचे कपडे आणि दागिने उतरवून घेतले. नेसायला फक्त एक चिंधी दिली. मग डोक्यापासून पायापर्यंत ते काळे तेल त्याला चोळले. “हे सुगंधी उटणे आहे,” असे त्या म्हणाल्या. त्याला काहीच कळले नाही. त्या तेल चोळतच होत्या, तेवढ्यात पुरोहित आला. “राजाचे पुरोहित आले! ते वररुचीचे जिवलग मित्र आहेत!” दासी मंत्र्याला म्हणाल्या. “पटकन या पेटीत शिरा!” त्याला तसाच उघडा त्यांनी पेटीत कोंबला, आणि बाहेरून कडी लावली.
उपकोशेची चतुराई
पेटीत
पुरोहितालाही तसेच स्नान मिळाले. कपडे काढले, चिंधी दिली, काळे फासले. तेवढ्यात न्यायाधीश आला. मग पुरोहिताला घाबरवून पेटीत घातले. आता न्यायाधीशाला काळे फासले. तेवढ्यात व्यापारी आला. मग न्यायाधीशालाही पेटीत ढकलून कडी लावली. अशा रीतीने तिघे जण अंधारात कोंडले गेले. एकमेकांचे अंग एकमेकांना लागत होते. पण कोणाचीही आवाज काढायची हिंमत झाली नाही. आता उपकोशा दिवा घेऊन आली, आणि व्यापाऱ्याला त्या खोलीत घेऊन गेली. “माझ्या पतीने तुमच्याकडे ठेवलेले धन मला द्या,” ती म्हणाली. व्यापाऱ्याने चहूकडे पाहिले. खोली रिकामी दिसत होती. “तुझ्या नवऱ्याने माझ्याकडे ठेवलेले धन मी तुला देईन, असे मी सांगितलेच आहे,” तो म्हणाला. उपकोशेने पेटीकडे वळून मोठ्याने म्हटले, “देवांनो, ऐका. हिरण्यगुप्त काय म्हणाला, ते ऐका.”
उपकोशेची चतुराई
घरची वाट
मग तिने दिवा विझवला. दासींनी व्यापाऱ्यालाही काजळीचे भरपूर, सावकाश स्नान घातले. रात्र संपत आली, तेव्हा त्या म्हणाल्या, “अंधार संपला. आता जा.” त्यांनी त्याची मान धरली, आणि त्याला दाराबाहेर ढकलून दिले. अंगावर चिंधी, सर्वांगाला काजळी, असा तो घाईघाईने घरी निघाला. पावलोपावली कुत्री त्याला चावत होती. तो शरमेने मेल्याहून मेला झाला. घरी दास त्याच्या अंगाची काजळी धुऊ लागले. पण त्यांच्याकडे पाहायलाही त्याला तोंड नव्हते. त्याच दिवशी पहाटे उपकोशा दासींना घेऊन नंद राजाच्या राजवाड्यात गेली. आईवडिलांनाही तिने हे सांगितले नव्हते. “महाराज,” ती राजाला म्हणाली, “माझ्या पतीने एका व्यापाऱ्याकडे धन ठेवले आहे. तो व्यापारी ते हडप करू पाहतो आहे.” राजाने व्यापाऱ्याला बोलावले. “या बाईचे माझ्याकडे काहीही नाही,” व्यापारी म्हणाला.
उपकोशेची चतुराई
पेटीतले देव
“महाराज, माझ्याकडे साक्षीदार आहेत,” उपकोशा म्हणाली. “बाहेरगावी जाण्यापूर्वी माझ्या पतीने आमचे घरचे देव एका पेटीत ठेवले. त्यांच्यासमोर या व्यापाऱ्याने स्वतःच्या तोंडाने ठेव कबूल केली. ती पेटी इथे आणवा, आणि आपणच देवांना विचारा.” राजा चकित झाला. त्याने पेटी आणायची आज्ञा दिली. ती पेटी दरबारात आणायला अनेक माणसे लागली. “देवांनो,” उपकोशा म्हणाली, “व्यापारी काय म्हणाला, ते खरे खरे सांगा. मग आपापल्या घरी जा. नाही सांगितलेत, तर मी तुम्हाला जाळून टाकीन, नाहीतर इथे दरबारातच पेटी उघडीन.” आतली माणसे भीतीने अर्धमेली झाली. “खरे आहे,” ते ओरडले. “व्यापाऱ्याने आमच्यासमोर ठेव कबूल केली.” व्यापारी पुरता अडकला. त्याने सगळे कबूल केले.
उपकोशेची चतुराई
पेटीतून बाहेर
पण राजाला आपली उत्सुकता आवरता आली नाही. उपकोशेची परवानगी घेऊन त्याने कडी तोडवली, आणि दरबारातच पेटी उघडवली. आतून तीन माणसे ओढून बाहेर काढली. ती डोक्यापासून पायापर्यंत काळीकुट्ट होती. ती कोण आहेत, हे राजाला आणि मंत्र्यांना ओळखताही येईना. सगळा दरबार खो खो हसू लागला. “हा काय प्रकार आहे?” राजाने उपकोशेला विचारले. तिने सगळी हकीकत सांगितली. दरबारातल्या सगळ्यांनी तिची वाहवा केली. परस्त्रीवर डोळा ठेवणाऱ्या त्या चौघांची सगळी संपत्ती जप्त झाली, आणि त्यांना राज्यातून हद्दपार करण्यात आले. राजाने उपकोशेला भरपूर धन दिले. “आजपासून तू माझी बहीण,” तो म्हणाला. तिच्या वडिलांनी आणि काकांनी तिचे कौतुक केले. सगळ्या नगराच्या चेहऱ्यावर कौतुकाचे हसू उमटले.
उपकोशेची चतुराई
वररुची घरी आला
इकडे बर्फाळ पर्वतावर वररुचीने अतिशय कठोर तपश्चर्या केली, आणि शिवाला प्रसन्न करून घेतले. ज्या पाणिनीच्या व्याकरणाने त्याला हरवले होते, तेच व्याकरण शिवाने त्याला शिकवले. आणि देवाच्या इच्छेने वररुचीने ते पूर्ण केले. मग तो घरी परतला. देवाच्या कृपेने तो इतका भारावला होता, की वाटेचे श्रम त्याला जाणवलेच नाहीत. तो आईच्या आणि गुरूंच्या पाया पडला. उपकोशेने काय केले, ते त्याला त्यांच्याकडून कळले. त्याचे मन आनंदाने आणि आश्चर्याने भरून आले. त्याचबरोबर पत्नीविषयी प्रेम आणि मोठा आदरही दाटून आला. अकराव्या शतकात काश्मीरच्या सोमदेवाने संस्कृतमध्ये कथासरित्सागर लिहिला. सी. एच. टॉनी यांनी १८८० मध्ये त्याचे इंग्रजी भाषांतर केले. त्याच्या पहिल्या भागातल्या चौथ्या अध्यायावरून ही गोष्ट पुन्हा सांगितली आहे. वररुचीबरोबर शिकणारे व्याडी आणि इंद्रदत्त इथे आलेले नाहीत. पुढच्या भागात ते पुन्हा येतात.