कथासरित्सागर
वररुचीची काणभूतीशी भेट
पृथ्वीवर शिवाचा गण
एकदा कैलास पर्वतावर शिवाने पार्वतीला एक अद्भुत, नवी गोष्ट सांगितली. ती फक्त तिच्यासाठी होती. पण शिवाच्या पुष्पदंत नावाच्या गणाने अदृश्य होऊन ती चोरून ऐकली. म्हणून पार्वतीने त्याला माणूस होऊन जन्मण्याचा शाप दिला. माल्यवान नावाचा आणखी एक गण त्याची बाजू घेऊ लागला. त्यालाही शाप मिळाला. विंध्याच्या जंगलात काणभूती नावाचा एक पिशाच राहत होता. पुष्पदंत त्याला ती गोष्ट सांगेल, तेव्हा पुष्पदंत मुक्त होईल. मग माल्यवान ती काणभूतीकडून ऐकेल, सगळ्या जगात पसरवेल, आणि मग तोही मुक्त होईल. पृथ्वीवर पुष्पदंत वररुची म्हणून जन्मला. तो सगळ्या विद्यांत पारंगत झाला, आणि नंद राजाचा मंत्री झाला.
वररुचीची काणभूतीशी भेट
देवीने दिलेले स्वप्न
कालांतराने वररुचीला या सगळ्याचा वीट आला. विंध्याच्या डोंगरात राहणाऱ्या देवीच्या दर्शनाला तो गेला. त्याच्या तपश्चर्येने देवी प्रसन्न झाली. स्वप्नात येऊन तिने त्याला सांगितले, “विंध्याच्या रानात जा, आणि काणभूतीला भेट.” म्हणून वररुची एका भयाण जंगलात भटकू लागला. तिथे पाण्याचा थेंब नव्हता. वाघ आणि माकडे मात्र भरपूर होती. तिथे त्याला एक उंच वडाचे झाड दिसले. त्या झाडाजवळ काणभूती उभा होता. सालाच्या मोठ्या झाडाइतका उंच. त्याच्याभोवती आणखी शेकडो पिशाचे होती. काणभूतीने वररुचीला पाहिले, आणि आदराने त्याचे पाय धरले.
वररुचीची काणभूतीशी भेट
काणभूतीने काय ऐकले
वररुची खाली बसला. “तू चांगली रीतभात पाळतोस,” तो म्हणाला. “मग तुझी ही अवस्था कशी झाली?” “शिवाच्या तोंडून जे ऐकले, तेवढेच मला ठाऊक आहे,” काणभूती म्हणाला. एकदा तो उज्जयिनीच्या स्मशानात होता, असे त्याने सांगितले. तिथे शिव पार्वतीबरोबर आला होता. काणभूती कान देऊन ऐकत होता. पार्वतीने शिवाला विचारले, “पुष्पदंत आपल्यापाशी परत कधी येईल? अजून किती काळ आहे?” शिवाने काणभूतीकडे बोट दाखवले, आणि तो कोण आहे ते तिला सांगितले. काणभूती पूर्वी यक्ष होता, कुबेराचा सेवक. त्याची एका राक्षसाशी मैत्री झाली. कुबेराने ते पाहिले, आणि त्याला पिशाच करून विंध्याच्या रानात हाकलून दिले.
वररुचीची काणभूतीशी भेट
काणभूतीचा शाप
काणभूतीच्या भावाने कुबेराला विनवले, “हा शाप कधी संपेल?” तेव्हा कुबेराने अटी ठरवल्या. शापामुळे माणूस झालेला पुष्पदंत काणभूतीला ती महान गोष्ट सांगेल. मग काणभूती ती माल्यवानाला सांगेल. माल्यवानही शापामुळेच माणूस झालेला असेल. तेव्हा काणभूती मुक्त होईल, आणि त्याच्याबरोबर पुष्पदंत आणि माल्यवानही. “प्रिये, तूही पुष्पदंतासाठी याच अटी ठरवल्या होत्यास,” शिव पार्वतीला म्हणाला. “त्या आठव.” “हे ऐकून मला खूप आनंद झाला,” काणभूती वररुचीला म्हणाला. “आणि मी इथे आलो. पुष्पदंत येईल, तेव्हा माझा शाप संपेल, हे मला कळले होते.”
वररुचीची काणभूतीशी भेट
“मीच पुष्पदंत”
काणभूतीचे बोलणे संपले, आणि वररुचीला आपण पूर्वी कोण होतो, ते आठवले. झोपेतून जागा व्हावा, तसा तो बोलला. “मीच तो पुष्पदंत. माझ्याकडून ती गोष्ट ऐक.” मग कैलासावर चोरून ऐकलेली ती गोष्ट त्याने काणभूतीला सांगितली. त्यात सात मोठ्या कथा होत्या, आणि सात लाख श्लोक. “स्वामी,” काणभूती म्हणाला, “आपण साक्षात शिवाचेच रूप असाल. नाहीतर ही गोष्ट दुसऱ्या कोणाला ठाऊक असणार? आपल्या कृपेने माझा शाप जवळजवळ संपला. आता आपल्या स्वतःच्या आयुष्याची गोष्ट सांगा, अगदी जन्मापासून. माझ्यासारख्याने ती ऐकलेली चालत असेल, तर.” काणभूतीने त्याच्या पायाशी लोटांगण घातले. त्याला खूश करण्यासाठी वररुचीने आपले सगळे आयुष्य त्याला सांगितले.
वररुचीची काणभूतीशी भेट
एकदा ऐकले की पाठ
वररुचीचा जन्म कौशांबी नगरात झाला. त्याचे वडील ब्राह्मण होते, आणि आई एका मुनीची मुलगी. तो आणि त्याची आई, दोघेही एका शापामुळे तिथे जन्मले होते. तो लहान असतानाच त्याचे वडील वारले. आईने कष्ट करून त्याला वाढवले. एके दिवशी दोन ब्राह्मण रात्रीच्या मुक्कामाला आले. लांबच्या प्रवासाने ते धुळीने माखले होते. ते घरी असतानाच ढोलाचा आवाज ऐकू आला. नवऱ्याच्या आठवणीने आई रडू लागली. “तुझ्या वडिलांचा मित्र नाटक करतो आहे,” ती म्हणाली. “मी ते पाहायला जातो,” मुलगा म्हणाला. “मग ते सगळे नाटक तुम्हाला करून दाखवीन. एकूण एक संवाद.”
वररुचीची काणभूतीशी भेट
परीक्षा
दोघे पाहुणे थक्क झाले. “त्याच्यावर विश्वास ठेवा,” आई म्हणाली. “एकदा ऐकलेले सगळे याला तोंडपाठ होते.” मग पाहुण्यांनी त्याची परीक्षा घेतली. त्यांनी त्याला एक प्रातिशाख्य म्हणून दाखवले. प्रातिशाख्य म्हणजे वेदांतले शब्द कसे उच्चारायचे, ते सांगणारा शास्त्रग्रंथ. त्याने लगेच ते सगळे त्यांना म्हणून दाखवले. मग तो त्यांच्याबरोबर नाटक पाहायला गेला. घरी आल्यावर त्याने ते सगळे नाटक आईसमोर करून दाखवले. त्या पाहुण्यांपैकी एकाचे नाव व्याडी होते. आता त्याची खात्री पटली. हा मुलगा एकदा ऐकलेले लक्षात ठेवतो. असाच मुलगा तो शोधत होता. तो आणि त्याचा सोबती कशासाठी आले होते, ते तो मोठ्या आदराने वररुचीच्या आईला सांगू लागला. अकराव्या शतकात काश्मीरच्या सोमदेवाने संस्कृतमध्ये कथासरित्सागर लिहिला. सी. एच. टॉनी यांनी १८८० मध्ये त्याचे इंग्रजी भाषांतर केले. त्याच्या पहिल्या भागातल्या दुसऱ्या अध्यायावरून ही गोष्ट पुन्हा सांगितली आहे. शिवाला कवट्या आणि स्मशान का आवडतात, ही शिवाने पार्वतीला सांगितलेली गोष्ट इथे गाळली आहे.