पंचतंत्र · काकोलूकीय
आभार मानलेला चोर
दोन श्लोकांचे कोडे
“शत्रूचा पाहुणचार करणारा कबूतर” या गोष्टीत थांबलेली मुख्य कथा इथे पुढे सुरू होते, आणि तिच्यातूनच ही गोष्ट येते. घुबडांचा राजा अरिमर्दन याच्यापुढे स्थिरजीवी पडलेला होता. कावळ्यांचा हा मंत्री वडाच्या झाडाखाली मार खाऊन रक्तबंबाळ अवस्थेत घुबडांना सापडला होता. रक्ताक्षाने त्याला ठार मारण्याचा आग्रह धरला होता; क्रूराक्षाने त्याविरुद्ध कबुतराची गोष्ट सांगितली होती. आता अरिमर्दन आपल्या तिसऱ्या मंत्र्याकडे, दीप्ताक्षाकडे वळला. “आर्या, आताच्या परिस्थितीत तुझे मत काय?” दीप्ताक्षाने उत्तरादाखल एक श्लोक ऐकवला. एका नवऱ्याने तो एकदा एका चोराला उद्देशून म्हटला होता: या ममोद्विजते नित्यं सा मामद्यावगूहते । प्रियकारक भद्रं ते यन्ममास्ति हरस्व तत् ॥ जी नेहमी माझ्यापासून दूर पळायची, ती आज मला बिलगली आहे. माझ्या उपकारकर्त्या, तुझे भले होवो: माझे जे काही आहे, ते घेऊन जा. आणि चोराने दिलेले उत्तर असे: हर्तव्यं ते न पश्यामि हर्तव्यं चेद्भविष्यति । पुनरप्यागमिष्यामि यदीयं नावगूहते ॥ इथे नेण्यासारखे मला काहीच दिसत नाही. पुढे कधी काही असलेच, तर मी पुन्हा येईन, जर ती तुला बिलगली नाही तर. “न बिलगणारी ती कोण?” अरिमर्दनाने विचारले. “आणि हा चोर कोण? मला सगळी कहाणी ऐकायची आहे.” तेव्हा शत्रूसुद्धा माणसाचे भले करू शकतो, हे दाखवण्यासाठी दीप्ताक्षाने त्याला ही गोष्ट सांगितली.
आभार मानलेला चोर
म्हाताऱ्याची नवरी
एका नगरात कामातुर नावाचा एक म्हातारा व्यापारी राहत होता. नावाचा अर्थच “कामाने व्याकुळ”. त्याची बायको वारली, आणि वासनेने त्याची बुद्धी इतकी झाकोळली, की भरपूर पैसा मोजून त्याने एका गरीब व्यापाऱ्याच्या मुलीशी लग्न केले. ती मुलगी दुःखाने खचून गेली. त्याच्याकडे पाहणेसुद्धा तिला सहन होत नसे. तसे होणे स्वाभाविकच होते; म्हातारपणावरची सुभाषिते हेच स्पष्ट सांगतात. पुरुषाच्या डोक्यावरचे पांढरे केस म्हणजे त्याच्या मानहानीचे घरच. हाडांचे तुकडे टाकलेल्या चांडाळाच्या विहिरीपासून दूर राहावे, तशा तरुणी त्या केसांपासून दूर राहतात. शरीर आक्रसते, दात पडतात, तोंडातून लाळ गळते. बायको त्याची सेवा करत नाही, आणि मुलगाही त्याला तुच्छ लेखतो. एका रात्री ती तरुण बायको त्याच्याशेजारी अंथरुणात तोंड फिरवून पडली होती. इतक्यात एक चोर घरात शिरला. तिने त्याला पाहिले, आणि भीतीने बेभान होऊन तिने नवऱ्याला, तो म्हातारा असूनही, घट्ट मिठी मारली. आश्चर्याने म्हाताऱ्याच्या अंगावर रोमांच उभे राहिले. “आज रात्री ही मला का बिलगली आहे?” त्याच्या मनात आले. त्याने सावधपणे इकडेतिकडे पाहिले, तेव्हा घराच्या एका कोपऱ्यात तो चोर त्याला दिसला. “अस्से,” तो मनाशी म्हणाला. “त्याच्या भीतीने ही मला बिलगली आहे.” मग त्याने चोराला पहिला श्लोक ऐकवला, आणि चोराने दुसऱ्या श्लोकाने उत्तर दिले. “म्हणजे उपकार करणाऱ्या चोराचेसुद्धा माणूस भले चिंततो,” दीप्ताक्षाने गोष्ट संपवली. “मग शरण आलेल्याचे तर किती अधिक! शिवाय याच्याच लोकांनी या कावळ्याची दुर्दशा केली आहे. तो आपल्या फायद्यासाठी झटेल, किंवा त्यांच्यावर कुठे घाला घालता येईल ते आपल्याला दाखवील. म्हणून याला मारता कामा नये.”
आभार मानलेला चोर
ही गोष्ट काय शिकवते
दीप्ताक्षाचा मुद्दा असा: शत्रूसुद्धा नकळत तुमचे भले करू शकतो. चोर घर लुटायला आला होता, आणि त्याने म्हाताऱ्याला ती एक मिठी मिळवून दिली, जी त्याच्या पैशाने विकत घेता आली नव्हती. ती आपल्याला का बिलगली आहे, हे म्हाताऱ्याला कळते, आणि तरीही तो चोराचे आभार मानतो. मग येतो अधिक अवघड युक्तिवाद: कावळ्यांनी छळलेला कावळा मनातल्या रागापोटी घुबडांची चाकरी करील. शत्रूची बाजू सोडून आलेल्यांविषयी हा तर्क बिनचूक आहे, आणि घुबडांनी नेमका हाच विचार करावा, असे स्थिरजीवीला हवे आहे. मुख्य कथेत दिसले त्याप्रमाणे, त्याला झालेली मारहाण ठरवून केलेले नाटक होते. विषय आहे संधि-विग्रह, म्हणजे शत्रू, युद्ध आणि तह; आणि चोराचा धडा असा, की एरवी दुरावलेली माणसे समान धोक्यापुढे एकत्र येतात. घरचे दुकान चालवणारे दोन भाऊ वर्षभर एकमेकांशी बोललेले नाहीत. रस्त्यापलीकडे एक मोठे दुकान उघडते, आणि आठवडाभरात दोघे हिशेब घेऊन एकत्र बसलेले असतात. दुसरा विषय आहे संसार, आणि ग्रंथ हे लग्न कोणताही भ्रम न ठेवता पाहतो. पैसेवाला विधुर एका गरिबाची मुलगी विकत घेतो, आणि त्याला मिळते अंथरुणात तोंड फिरवणारी बायको. तिला वाटणारी किळस ग्रंथ स्वाभाविकच मानतो, आणि म्हातारपणावरची त्याची सुभाषिते निर्दय आहेत. पैशाने जे विकत घेता आले नाही, ते भीतीने एका रात्रीसाठी मिळवून दिले, आणि म्हाताऱ्याला त्याचा आनंदच होतो. म्हातारपणाविषयी ग्रंथाला वाटणारी तुच्छता वाचकाला पटली नाही, तरी पैशाविषयीचा मुद्दा दिसतोच. ही गोष्ट आर्थर डब्ल्यू. रायडर यांच्या पंचतंत्राच्या इंग्रजी अनुवादावरून (१९२५, तिसरे तंत्र) पुन्हा सांगितली आहे, आणि योहानेस हेर्टेल यांनी संपादित केलेल्या (१९०८) पूर्णभद्राच्या पाठाच्या (११९९) संस्कृत मुळाशी ताडून पाहिली आहे. म्हातारपणावरची दोन सुभाषिते आशयापुरती दिली आहेत.