पंचतंत्र · काकोलूकीय
आसरा न देणारे सोनेरी हंस
तळ्यावर जागा नाही
एका ब्राह्मण शेतकऱ्याचा मुलगा गेला होता. आपल्या बापाला सोने देणाऱ्या नागावर त्या तरुणाने तडाखा मारला होता, आणि नागाने दंश करून त्याला ठार केले होते. हे कसे घडले, ते कळल्यावर बाप भोवतीच्या लोकांना म्हणाला: भूतान्यो नानुगृह्णाति गृह्णाति शरणागतम् । भूतार्थास्तस्य नश्यन्ति हंसाः पद्मवने यथा ॥ जो जिवांवर दया करत नाही, आणि आसरा मागायला आलेल्याला जवळ करत नाही, त्याच्या हातचे सगळे जाते. कमळांच्या तळ्यातल्या हंसांचे तसेच झाले. “ते कसे?” लोकांनी विचारले, तेव्हा ब्राह्मणाने त्यांना ही गोष्ट सांगितली. एका ठिकाणी चित्ररथ नावाचा एक राजा होता. त्याचे पद्मसर, म्हणजे कमळांचे तळे, नावाचे एक तळे होते, आणि त्याचे सैनिक त्याची कडक राखण करत. त्या तळ्यावर सोन्याचे पुष्कळ हंस राहत. दर सहा महिन्यांनी त्यांतला प्रत्येक हंस आपले एक पीस देत असे. मग सोन्याचाच एक मोठा पक्षी त्या तळ्यावर आला. हंस त्याला म्हणाले, “तू आमच्यात राहायचे नाहीस. हे तळे आमच्याकडे एका अटीवर आहे: दर सहा महिन्यांनी आमच्यातल्या प्रत्येकाचे एक पीस.” थोडक्यात सांगायचे तर, दोन्ही बाजूंत भांडण जुंपले.
आसरा न देणारे सोनेरी हंस
राजाचा निर्णय
तो मोठा पक्षी आश्रयासाठी राजाकडे गेला. “महाराज,” तो म्हणाला, “हे पक्षी म्हणतात, ‘आमचा राजा आमचे काय वाकडे करणार? आम्ही कोणालाही आसरा देत नाही.’ मी त्यांना म्हणालो, ‘हे तुम्ही वाईट बोललात. मी राजाला सांगेन.’ अशी हकीकत आहे. आता महाराजांनीच न्याय करावा.” राजा आपल्या माणसांना म्हणाला, “जा. त्या सगळ्या पक्ष्यांना मारा, आणि ताबडतोब माझ्यापुढे आणा.” हुकूम मिळताक्षणी ते निघाले. हातात सोटे घेऊन येणारी राजाची माणसे एका म्हाताऱ्या हंसाने पाहिली. “बांधवहो,” तो म्हणाला, “हे लक्षण वाईट आहे. आपण सगळ्यांनी एकमताने आत्ताच्या आत्ता उडून गेलेच पाहिजे.” आणि ते सगळे उडून गेले. “म्हणून मी म्हणतो,” ब्राह्मणाने गोष्ट संपवली, “जो आसरा मागायला आलेल्याला जवळ करत नाही, त्याच्या हातचे सगळे जाते.” ही गोष्ट आर्थर डब्ल्यू. रायडर यांच्या पंचतंत्राच्या इंग्रजी अनुवादावरून (१९२५, तिसरे तंत्र) पुन्हा सांगितली आहे, आणि योहानेस हेर्टेल यांनी संपादित केलेल्या (१९०८) पूर्णभद्राच्या पाठाच्या (११९९) संस्कृत मुळाशी ताडून पाहिली आहे. रक्ताक्षाने सांगितलेल्या शेतकरी आणि नागाच्या गोष्टीत ब्राह्मण ही गोष्ट सांगतो. ही गोष्ट काय शिकवते, याचा विचार ती ज्या कथेत येते, त्या “सोन्याचे नाणे देणारा नाग” या कथेसोबत केला आहे.