पंचतंत्र · काकोलूकीय
बायकोच्या प्रियकराला खांद्यावर नेणारा सुतार
सभेतला कुत्सित हशा
“एकमेकांचे मर्म सांगणारे दोन साप” या गोष्टीत थांबलेली मुख्य कथा इथे पुढे सुरू होते, आणि तिच्यातूनच ही गोष्ट येते. घुबडांचा राजा अरिमर्दन याने आपल्या मंत्र्यांचे म्हणणे ऐकून घेतले, आणि त्याला ते पटले. वडाच्या झाडाखाली मार खाऊन पडलेला कावळा स्थिरजीवी सापडला होता; त्याला जीवदान द्यायचे, असे ठरले. राजाने त्याला मारावे, असा आग्रह धरणारा रक्ताक्ष हा एकटाच मंत्री होता. आता निर्णय झाला आहे, हे त्याने ओळखले. तो मनातल्या मनात तुच्छतेने हसला. “अरेरे, अरेरे!” तो इतरांना म्हणाला. “तुम्ही मंडळींनी चुकीचा निर्णय घेऊन आपल्या स्वामीचा नाश केला.” जिथे नालायकांचा मान होतो आणि लायकांचा अपमान होतो, तिथे दुष्काळ, मृत्यू आणि भय यांचा फेरा येतो, असे तो पुढे म्हणाला. मग त्याने दुसरा श्लोक ऐकवला: प्रत्यक्षेऽपि कृते पापे मूर्खः साम्ना प्रतुष्यति । रथकारः स्वकां भार्यां सजारां शिरसावहत् ॥ डोळ्यांदेखत पाप घडले, तरी मूर्ख गोड शब्दांनी संतुष्ट होतो: सुताराने स्वतःच्या बायकोला तिच्या प्रियकरासकट डोक्यावर वाहून नेले. “ते कसे?” मंत्र्यांनी विचारले. तेव्हा डोळ्यांदेखत घडलेला अपराध मूर्खच माफ करतो, हे दाखवण्यासाठी रक्ताक्षाने त्यांना ही गोष्ट सांगितली.
बायकोच्या प्रियकराला खांद्यावर नेणारा सुतार
परीक्षा
एका ठिकाणी एक सुतार राहत होता. त्याची बायको परपुरुषांबरोबर झोपत असे, आणि सगळे लोक त्याविषयी बोलत. सुताराला तिची परीक्षा घ्यायची होती. “आग थंड पडेल आणि चंद्र तापेल, तेव्हाच बाई पतिव्रता ठरेल, असे म्हणतात,” त्याने विचार केला. “आणि लोक जे बोलतात, त्यावरून ती बदफैली आहे, असेच दिसते.” असा पुरता विचार करून तो बायकोला म्हणाला, “हे बघ, उद्या पहाटे मी दुसऱ्या गावाला जातो आहे. तिथे काही दिवस राहीन. वाटेत खायला काहीतरी करून ठेव.” हे ऐकून तिला फार आनंद झाला. उत्साहाने हातातली सगळी कामे टाकून तिने जवळजवळ तूप-साखरच असलेले जेवण रांधले. म्हणतात ना, स्वैराचारी बाईला ढगांनी काळोखलेला दिवस, चालायला कठीण झालेल्या वाटा आणि परगावी गेलेला नवरा, यांच्याहून मोठे सुख नसते. सुतार पहाटे उठून घराबाहेर पडला. तो खरोखर गेला, याची खात्री झाल्यावर तिने सगळा दिवस हसऱ्या चेहऱ्याने नटण्या-सजण्यात घालवला. संध्याकाळ कधी होते, असे तिला झाले. मग ती आपल्या जुन्या ओळखीच्या एका प्रियकराच्या घरी गेली. त्याचे नाव देवदत्त. “माझा तो करंटा नवरा दुसऱ्या गावाला गेला आहे,” ती त्याला म्हणाली. “सगळे झोपले, की आमच्या घरी ये.”
बायकोच्या प्रियकराला खांद्यावर नेणारा सुतार
पलंगाखाली
इकडे सुताराने सगळा दिवस रानात घालवला. रात्र पडल्यावर तो मागच्या दाराने गुपचूप आपल्याच घरात शिरला, आणि पलंगाखाली लपून पडून राहिला. देवदत्त आला, आणि पलंगावर बसला. त्याला पाहताच सुताराच्या मस्तकात राग भडकला. “आत्ताच उठून याला मारू?” त्याने विचार केला. “की दोघे झोपेपर्यंत थांबून, काहीही कष्ट न पडता दोघांनाही ठार करू? की आधी ही काय करते ते पाहू, आणि त्याला काय म्हणते ते ऐकू?” इतक्यात बायकोने हळूच घराचे दार लावले, आणि ती पलंगावर चढली. चढताना तिचा पाय सुताराच्या अंगाला लागला. तिने लगेच ताडले: “हा तो करंटा सुतारच असणार, माझी परीक्षा घ्यायला आलेला. ठीक आहे, बाईचे थोडे कसब याला दाखवतेच.” ती असा विचार करत होती, तेवढ्यात देवदत्त तिला स्पर्श करायला अधीर झाला. तिने त्याला हात जोडले. “आर्य,” ती म्हणाली, “माझ्या अंगाला हात लावू नका.” “मग मला बोलावलेस कशाला?” तो म्हणाला.
बायकोच्या प्रियकराला खांद्यावर नेणारा सुतार
देवीने सांगितलेला उपाय
“ऐका,” ती म्हणाली. “आज सकाळी मी चंडिका देवीच्या दर्शनाला तिच्या देवळात गेले होते. अचानक आकाशातून एक वाणी मला म्हणाली, ‘मुली, मी काय करू? तू माझी भक्त आहेस. तरी दैवाच्या लेखाप्रमाणे सहा महिन्यांच्या आत तू विधवा होणार आहेस.’ “मी तिला म्हणाले, ‘भगवती, हे संकट तुला ठाऊक आहे, तर त्यावरचा उपायही तुला ठाऊक असणार. माझा नवरा शंभर वर्षे जगेल, असा काही मार्ग आहे का?’ ती म्हणाली, ‘आहे, आणि तो उपाय फक्त तुझ्याच हाती आहे.’ मी म्हणाले, ‘देवी, माझा जीव गेला तरी चालेल; सांग, मी ते करीन.’ “तेव्हा देवी म्हणाली, ‘तू दुसऱ्या पुरुषाबरोबर एका अंथरुणात झोपलीस आणि त्याला मिठी मारलीस, तर तुझ्या नवऱ्यावर ओढवणारा अकाली मृत्यू त्या पुरुषावर जाईल. आणि तुझा नवरा आणखी शंभर वर्षे जगेल.’ म्हणून मी तुम्हाला इथे बोलावले. आता तुमच्या मनात जे होते, ते करा. देवीचे वचन कधी खोटे ठरत नाही.” देवदत्ताच्या चेहऱ्यावर गालातल्या गालात हसू उमटले, आणि ज्यासाठी तो आला होता, ते त्याने केले.
बायकोच्या प्रियकराला खांद्यावर नेणारा सुतार
गावभर नाच
त्या मूर्ख सुताराने हा शब्द न् शब्द ऐकला, आणि आनंदाने त्याच्या अंगावर रोमांच उभे राहिले. तो पलंगाखालून बाहेर आला. “धन्य, पतिव्रते!” तो ओरडला. “धन्य, कुळाची शोभा! दुष्ट लोकांच्या बोलण्याने मला तुझा संशय आला होता. तुझी परीक्षा घ्यायला मी दुसऱ्या गावाला गेल्याचे सोंग आणले, आणि पलंगाखाली लपलो. ये, मला मिठी मार!” त्याने तिला मिठी मारली, आणि उचलून खांद्यावर बसवले. मग तो देवदत्ताकडे वळला. “आर्य,” तो म्हणाला, “माझ्या पुण्याईनेच तुम्ही इथे आलात. तुमच्या कृपेने मला पुरे शंभर वर्षांचे आयुष्य लाभले. तुम्हीही माझ्या खांद्यावर बसा.” देवदत्ताची इच्छा नव्हती, पण सुताराने त्याला जबरदस्तीने वर उचलून घेतले. मग दोघांना खांद्यावर घेऊन तो नाचत नाचत आपल्या प्रत्येक नातलगाच्या दारोदार फिरला. “म्हणूनच मी म्हणतो, डोळ्यांदेखत घडलेला अपराध मूर्ख माफ करतो,” रक्ताक्षाने गोष्ट संपवली. “आपण सगळे मुळापासून उखडले गेलो, नष्ट झालो. कोणी तरी किती खरे म्हटले आहे:” मित्ररूपा हि रिपवः संभाव्यन्ते विचक्षणैः । ये हितं वाक्यमुत्सृज्य विपरीतोपसेविनः ॥ हिताचा सल्ला बाजूला टाकून त्याच्या उलट वागणारे, ते मित्राच्या रूपातले शत्रूच आहेत, हे शहाणे ओळखतात. आणि मंत्री मूर्ख असले, तर मिळवलेली संपत्तीसुद्धा हातची जाते, असेही तो म्हणाला.
बायकोच्या प्रियकराला खांद्यावर नेणारा सुतार
ही गोष्ट काय शिकवते
रक्ताक्षाचा मुद्दा असा: स्वतःच्या डोळ्यांनी पाहिलेला अपराध बोलण्याच्या जोरावर विरून जाऊ देऊ नये. सुताराकडे हवा तेवढा पुरावा होता, आणि तोही त्याने स्वतःच आखलेल्या परीक्षेतून मिळालेला. तरी एका चतुर कहाणीने तो सगळा पुसून टाकला. बायको कशी जिंकते, ते पाहा. तिचा पाय त्याच्या अंगाला लागताक्षणी आपली परीक्षा चालू आहे, हे ती ओळखते. आणि संशयित बाईला ज्या परीक्षेची खबर लागली, ती परीक्षा फक्त तिच्या चलाखीची उरते. तो जे ऐकणार आहे, ते ती नाकारत नाही; त्याला एक पवित्र कारण देते. आपल्यावर प्रेम असावे आणि आपण दीर्घायुषी व्हावे, या त्याच्या इच्छांना ते कारण गोंजारते. उत्तम खोटे घडलेले लपवत नाही. घडलेल्याचा अर्थ लावून देते. विषय आहे विश्वास-वञ्चना, म्हणजे विश्वास आणि फसवणूक. जिथे जिथे चूक रंगेहाथ पकडली जाते आणि मग तिचे स्पष्टीकरण दिले जाते, तिथे तिथे तो दिसतो. मालकाला गल्ल्यातले पैसे कमी आढळतात. गल्ल्यावरचा माणूस सांगतो: एक पुरवठादार माल बंद करण्याची धमकी देत होता; पेढी वाचवण्यासाठी त्याला द्यायला मी ते पैसे काढले. मालक त्याच्या निष्ठेबद्दल त्याचे आभार मानतो, आणि ते पैसे पुन्हा कधीच दिसत नाहीत. प्रश्न कहाणी चतुर आहे की नाही हा नसतो; जे दिसले, त्याच्याशी ती जुळते की नाही, हा असतो. दुसरा विषय आहे गृह, म्हणजे घरसंसार. इथे ग्रंथ सगळ्याच बायकांविषयी कठोर बोलतो: सुताराला आठवते त्या म्हणीत, आग थंड पडेल तेव्हा बाई पतिव्रता ठरते. हे ग्रंथाचे मत आहे, आणि ते वाचकाला पटायलाच हवे असे नाही. रक्ताक्षाचा खरा रोख त्याच्याच मंत्रिमंडळावर आहे. शत्रूच्या गोटातला एक कावळा त्यांना झाडाखाली मार खाऊन पडलेला सापडला, आणि त्याचा अर्थ काय, हे त्यांनी त्याच्याच शब्दावर मानले. मुख्य कथेत दिसले त्याप्रमाणे, ती मारहाण ठरवून केलेले नाटक होते. ही गोष्ट आर्थर डब्ल्यू. रायडर यांच्या पंचतंत्राच्या इंग्रजी अनुवादावरून (१९२५, तिसरे तंत्र) पुन्हा सांगितली आहे, आणि योहानेस हेर्टेल यांनी संपादित केलेल्या (१९०८) पूर्णभद्राच्या पाठाच्या (११९९) संस्कृत मुळाशी ताडून पाहिली आहे. हेर्टेलप्रमाणे प्रियकराचे नाव देवदत्त आणि देऊळ चंडिकेचे आहे; रायडरकडे प्रियकर अनामिक आहे आणि देऊळ गौरीचे.