पंचतंत्र · काकोलूकीय
बेडकांना पाठीवर वाहणारा साप
धीर सुटलेला साप
कावळ्यांचा म्हातारा मंत्री स्थिरजीवी याने कावळ्यांचा राजा मेघवर्ण याला ही गोष्ट सांगितली. वेळ तशी आली, तर शहाणा माणूस शत्रूलाही पाठीवर वाहून नेतो, हे त्याला दाखवायचे होते. एका ठिकाणी मंदविष नावाचा एक काळा साप राहत होता. मंदविष म्हणजे ‘हळूहळू चढणारे विष’. तो म्हातारा झाला होता. त्याने स्वतःलाच प्रश्न विचारला: “कष्ट न करता पोट कसे भरता येईल?” म्हणून तो बेडकांनी भरलेल्या एका तळ्यापाशी गेला, आणि आपला सगळा धीरच खचला आहे, असे सोंग घेतले. एक बेडूक पाण्याच्या काठाशी आला आणि त्याला विचारू लागला: “मामा, रोजच्यासारखा आज तू भक्ष्य शोधायला का निघाला नाहीस?” तेव्हा साप खोटे बोलला. “मित्रा,” तो म्हणाला, “माझ्यासारख्या कमनशिबी जिवाला अन्नाची इच्छा तरी कशी होणार? आज संध्याकाळीच, अंधार पडत असताना, मी भक्ष्य शोधत निघालो होतो, आणि मला एक बेडूक दिसला. मी त्याला पकडायच्या तयारीत होतो. पण त्याने मला पाहिले, आणि मरणाच्या भीतीने तो वेदपठण करत बसलेल्या काही ब्राह्मणांमध्ये घुसला. तो कुठे गेला ते मला दिसले नाही. एका तळ्याच्या काठाशी पाण्यात एका ब्राह्मणाच्या मुलाच्या पायाचा अंगठा होता. तो त्या बेडकासारखाच दिसला. मी फसलो, आणि तो अंगठा चावला. मुलगा जागीच मेला. “त्याच्या बापाने दुःखाच्या भरात मला शाप दिला: ‘दुष्टा, माझ्या मुलाने तुझे काहीही वाकडे केले नव्हते, तरी तू त्याला चावलास. त्या पापाबद्दल तू बेडकांचे वाहन होशील, आणि त्यांच्या मर्जीने जे मिळेल त्यावर जगशील.’ म्हणून मी तुमचे वाहन व्हायला इथे आलो आहे.”
बेडकांना पाठीवर वाहणारा साप
राजाची सवारी
त्या बेडकाने हे सगळ्या बेडकांना सांगितले. सगळे हरखून गेले, आणि प्रत्येकाने जाऊन बेडकांचा राजा जलपाद याला ही बातमी दिली. त्याला हे मोठेच नवल वाटले. मंत्र्यांना बरोबर घेऊन तो घाईघाईने तळ्यातून वर आला, आणि मंदविषाच्या फण्यावर चढून बसला. बाकीचे ज्येष्ठतेच्या क्रमाने त्याच्या पाठीवर चढले. ज्यांना जागा मिळाली नाही, ते त्याच्या मागोमाग धावत राहिले. मंदविषाला पोट भरायचे होते, म्हणून त्याने चांगलाच खेळ मांडला. एका चालीनंतर दुसरी, अशा निरनिराळ्या चालींनी तो सरपटू लागला. सापाच्या अंगाच्या स्पर्शाने जलपाद सुखावला. त्याने जाहीर केले, की हत्ती, घोडा, रथ, किंवा माणसांनी उचललेली पालखी, यांपैकी कशावरूनही मंदविषासारखी सवारी त्याला कधी घडली नव्हती. दुसऱ्या दिवशी साप मुद्दामच अगदी हळूहळू सरपटू लागला. “मित्रा मंदविषा,” जलपाद म्हणाला, “आधीसारखा आज तू आम्हाला नीट का वाहून नेत नाहीस?” “महाराज,” साप म्हणाला, “आज कोणालाच वाहून न्यायची ताकद माझ्यात नाही. मला खायला काहीच मिळालेले नाही.” “मित्रा,” राजा म्हणाला, “साधे बेडूक खा.” मंदविषाचे सर्वांग आनंदाने शहारले. “ते तर त्या ब्राह्मणाच्या शापातच आहे,” तो घाईने म्हणाला. “म्हणून आपला हुकूम ऐकून मला आनंदच झाला.” तेव्हापासून तो न थांबता बेडूक खात राहिला, आणि काही दिवसांतच त्याच्या अंगात ताकद आली. खूश होऊन, मनाशीच हसत तो म्हणाला: मण्डूका विविधा ह्येतच्छलपूर्वोपसाधिताः । कियन्तं कालमक्षीणा भवेयुः खादतो मम ॥ हे निरनिराळ्या जातींचे बेडूक मी या कपटाने हाती आणले आहेत. मी खात राहिलो, तर ते किती काळ पुरतील?
बेडकांना पाठीवर वाहणारा साप
दुसऱ्या सापाचा आक्षेप
सापाच्या खोट्या बोलण्याने जलपादाची बुद्धी झाकोळली होती, आणि त्याच्या काहीच लक्षात आले नाही. तेवढ्यात आणखी एक अजस्र काळा साप त्या वाटेने आला. मंदविष बेडकांना वाहतो आहे हे पाहून तो थक्क झाला. “मित्रा,” तो म्हणाला, “हे तर आपले अन्न, आणि तू त्यांना पाठीवर बसू देतोस. हे निसर्गाच्या विरुद्ध आहे.” मंदविषाने उत्तर दिले: सर्वमेतद्विजानामि यथावाह्योऽस्मि दर्दुरैः । किंचित्कालं प्रतीक्षेऽहं घृतान्धो ब्राह्मणो यथा ॥ हे सगळे मी जाणतो: बेडकांनी माझ्यावर स्वारी करावी, असा मी नाही. तुपाने आंधळ्या झालेल्या ब्राह्मणासारखी मी काही काळ वाट पाहतो आहे. “ते कसे?” दुसऱ्या सापाने विचारले. तेव्हा मंदविषाने त्याला तुपाने आंधळ्या झालेल्या ब्राह्मणाची गोष्ट सांगितली. ती पुढे येते. पुढे एकदा मंदविष मनाशीच हसला. मग बेडकांविषयीचा आपला तो श्लोक त्याने पुन्हा म्हटला: “हे निरनिराळ्या जातींचे बेडूक…” जलपादाने तो ऐकला, आणि तो फार अस्वस्थ झाला. “मित्रा,” त्याने विचारले, “आत्ता तू हा कसला विचित्र श्लोक म्हणालास? तो काही ठीक वाटत नाही.” आपला डाव लपवण्यासाठी मंदविष म्हणाला: “काही नाही.” आणि खोट्या शब्दांनी पुन्हा बुद्धी झाकोळलेल्या जलपादाला तो दुष्ट बेत दिसला नाही. थोडक्यात सांगायचे तर, सापाने सगळे बेडूक खाल्ले. एकही उरला नाही, वंश चालवण्यापुरतासुद्धा नाही. “म्हणून मी म्हणतो,” स्थिरजीवीने गोष्ट संपवली, “शहाणा माणूस शत्रूलाही खांद्यावर वाहून नेतो. आणि महाराज, मंदविषाने जसा बुद्धीच्या बळावर बेडकांचा नाश केला, तसाच मी आपल्या सर्वांच्या शत्रूंचा नाश केला.”
बेडकांना पाठीवर वाहणारा साप
ही गोष्ट काय शिकवते
स्थिरजीवी ही गोष्ट स्वतःविषयीच सांगतो, आणि ती सांगताना त्याला जराही लाज वाटत नाही. साप आणि कावळा, दोघांनी एकच गोष्ट केली. ज्यांचा नाश करायचा, त्यांचाच दोघांनी स्वतःला सेवक बनवले, त्यांच्या मर्जीवर दिवस काढले, आणि वाट पाहिली. यातून तो काढतो तो धडा साधा आणि थंड आहे: घाव घालण्याइतके बळ नसेल, तर शत्रूला खाण्याइतके बळ येईपर्यंत त्याला पाठीवर वाहा. बेडकांची बाजू याहून वाईट आहे. मंदविष शापाची एक धार्मिक वाटणारी कहाणी घेऊन आला, आणि कोणीही एकही प्रश्न विचारला नाही. मग आपली सवारी आरामाची राहावी म्हणून “साधे बेडूक” खायचा हुकूम दिला तो राजानेच. सापाच्या श्लोकाने सगळा डाव उघडा पाडला, तेव्हा जलपादाने एकदा विचारले, “काही नाही” हे उत्तर मानून घेतले, आणि तो सवारी करत राहिला. ही गोष्ट फसवणुकीइतकीच शत्रूंमधल्या युद्धाचीही आहे. बलवान प्रतिस्पर्धी नेहमीच हल्ला करत नाही. कधी कधी तो सेवक बनून आत शिरतो, आणि दुबळी बाजू आपल्या सुखाची किंमत आपल्याच माणसांनी चुकवते. एखाद्या कार्यालयाच्या प्रमुखाला नवा उपप्रमुख मिळतो, आणि तो प्रमुखाचे आयुष्य सोपे करून टाकतो. मग उपप्रमुख सांगतो, की आणखी मदत मिळाल्याशिवाय हे त्याला जमणार नाही. आपले दिवस आरामात जात आहेत तोपर्यंत प्रमुख त्याला कनिष्ठांची पदे आणि त्यांचा निधी एकेक करून ताब्यात घेऊ देतो. कनिष्ठच उरले नाहीत, की काय होईल, हे तो विचारत नाही. स्थिरजीवी सापाला आदर्श म्हणून पुढे करतो, आणि ते तो मनापासून म्हणतो. सापाचे कौतुक न करताही वाचक बेडकांकडून शिकू शकतो: एखादे बोलणे जुळत नसेल, तर “काही नाही” हे उत्तर नव्हे. ही गोष्ट आर्थर डब्ल्यू. रायडर यांच्या पंचतंत्राच्या इंग्रजी अनुवादावरून (१९२५, तिसरे तंत्र) पुन्हा सांगितली आहे, आणि योहानेस हेर्टेल यांनी संपादित केलेल्या (१९०८) पूर्णभद्राच्या पाठाच्या (११९९) संस्कृत मुळाशी ताडून पाहिली आहे. आपल्या सवारीची स्तुती करणारा बेडूकराजाचा श्लोक आशयाने दिला आहे.