पंचतंत्र · काकोलूकीय
चंद्राचा दूत झालेला ससा, भाग १
बारा वर्षांचा दुष्काळ
मोठ्या राजाचे नावच दुर्बळांच्या रक्षणाला पुरेसे असते, हे पक्ष्यांना दाखवण्यासाठी कावळ्याने त्यांना ही गोष्ट सांगितली. एका वनात चतुर्दंत नावाचा एक गजराज राहत होता. चतुर्दंत म्हणजे चार सुळ्यांचा. अनेक हत्ती त्याच्या मागे चालत, आणि कळपाचे रक्षण करण्यातच त्याचे दिवस जात. मग एक दुष्काळ पडला, आणि तो बारा वर्षे टिकला. तलाव, तळी, डबकी आणि सरोवरे आटून गेली. हत्ती आपल्या नायकाकडे आले. “महाराज,” ते म्हणाले, “आमची पिल्ले तहानेने कासावीस झाली आहेत. काही मरणाच्या दारात आहेत, काही मेलीसुद्धा. ही तहान भागवायचा काहीतरी उपाय शोधा.” म्हणून त्याने पाणी शोधायला चपळ सेवक आठही दिशांना पाठवले. पूर्वेकडे गेलेल्यांना तपस्व्यांच्या एका वस्तीजवळच्या वाटेवर एक सरोवर सापडले. त्याचे नाव चंद्रसरोवर. ते स्वच्छ पाण्याने काठोकाठ भरलेले होते, कमळांनी दाटलेले होते, आणि त्याच्या काठाने फुललेली झाडे होती. ते टेहळे घाईघाईने गजराजाला खबर द्यायला परतले.
चंद्राचा दूत झालेला ससा, भाग १
काठावरचे ससे
हे ऐकून चतुर्दंत आपल्या कळपासह मजल दरमजल करत चंद्रसरोवरापाशी आला. काठाला चारी बाजूंनी हलका उतार होता, आणि हत्ती वाटेल तिथून पाण्यात उतरले. त्या काठांवर फार पूर्वीपासून सशांनी आपली घरे केली होती. हत्तींनी हजारोंनी ससे चिरडले: कुणाची डोकी, कुणाच्या माना, कुणाचे पुढचे पाय, कुणाचे मागचे. कळपाचे पाणी पिऊन आणि न्हाऊन झाल्यावर गजराज त्यांना वनातल्या आपल्या भागात परत घेऊन गेला. जे ससे जिवंत उरले, ते पुढे काय करायचे हे ठरवायला एकत्र जमले. “आता काय? त्यांनी इथली वाट पाहिली आहे; ते आता रोज येतील. ते परत येण्याआधीच त्यांना थोपवायचा काहीतरी उपाय शोधा.” तेव्हा विजय नावाचा एक ससा बोलला. सगळे भेदरलेले होते, दुःखात बुडालेले होते; कोणाचे मुलगे, कोणाच्या बायका, कोणाचे आप्त चिरडले गेले होते. ते पाहून त्यांच्याविषयी कणव वाटल्याने तो बोलला. “घाबरू नका,” तो म्हणाला. “ते पुन्हा इथे येणार नाहीत. हे माझे वचन आहे. मी जे करतो ते पाहणाऱ्या एका देवाची माझ्यावर कृपा आहे.”
चंद्राचा दूत झालेला ससा, भाग १
योग्य दूत
सशांचा राजा शिलीमुख याने हे ऐकले, आणि तो विजयाला म्हणाला, “मित्रा, यात शंकाच नाही. तू नीतिग्रंथ जाणतोस, आणि स्थळ आणि वेळ कशी ओळखावी, हेही जाणतोस. विजयाला जिथे पाठवावे, तिथे सर्वोत्तम यश मागोमाग येतेच. श्लोकच आहे:” हितवक्ता मितवक्ता संस्कृतवक्ता न चापि बहुवक्ता । अर्थान्विमृश्य वक्ता स हि वक्ता सर्वकार्यकरः ॥ जो हिताचे बोलतो, मोजके बोलतो, शुद्ध आणि सुसंस्कृत भाषेत बोलतो, फार बोलत नाही, आणि विषय नीट तोलून मगच बोलतो, तोच खरा वक्ता. असा वक्ता प्रत्येक काम तडीस नेतो. “हत्तींची गाठ तुझ्या धाडसी बुद्धीशी पडली,” राजा पुढे म्हणाला, “की मी दूर असलो तरी त्यांना माझे सामर्थ्य कळेल. दूत सख्य जुळवू शकतो, आणि दूतच ते तोडूही शकतो. तू गेलास, तर मीच गेल्यासारखे आहे, आणि तू बोलशील तो प्रत्येक शब्द माझा शब्द असेल. तेव्हा जा, मित्रा.” आणि विजय निघाला. ही गोष्ट आर्थर डब्ल्यू. रायडर यांच्या पंचतंत्राच्या इंग्रजी अनुवादावरून (१९२५, तिसरे तंत्र) पुन्हा सांगितली आहे, आणि योहानेस हेर्टेल यांनी संपादित केलेल्या (१९०८) पूर्णभद्राच्या पाठाच्या (११९९) संस्कृत मुळाशी ताडून पाहिली आहे. कावळा ती पक्ष्यांना “कावळे आणि घुबडांचे वैर, भाग १” या गोष्टीत सांगतो. सरोवराचे वर्णन थोडक्यात दिले आहे, आणि दूतांविषयीची राजाची बहुतेक सुभाषिते आशयापुरती दिली आहेत किंवा वगळली आहेत. ही कथा पुढच्या “चंद्राचा दूत झालेला ससा, भाग २” या भागात पुढे चालू राहते, आणि संपूर्ण कथा काय शिकवते, ते त्याच भागात आहे.