पंचतंत्र · काकोलूकीय
चंद्राचा दूत झालेला ससा, भाग २
आवाक्याबाहेरून
कावळ्याने पक्ष्यांना सांगत असलेली गोष्ट पुढे चालू ठेवली. चंद्रसरोवराच्या काठांवर चतुर्दंत या आपल्या राजाच्या हत्तींनी ससे तुडवले होते, आणि ते पुन्हा येणार नाहीत, असे वचन विजय सशाने दिले होते. त्याच्या राजाने त्याला दूत म्हणून पाठवले होते. विजय निघाला, आणि त्याला गजराज त्याच सरोवराकडे येताना दिसला. हजारो कळपांचे नायक त्याच्याभोवती होते. त्याचे चीत्कार मेघगर्जनेसारखे घुमत होते, आणि त्याच्या गंडस्थळांतून वाहणाऱ्या मदाभोवती भुंगे गुंजारव करत होते. त्याचा थाट ऐरावतासारखा होता. विजयाने विचार केला. “आमच्यासारख्यांनी त्याच्याजवळ जाण्यात अर्थ नाही. हत्ती नुसत्या स्पर्शानेही मारतो, असे म्हणतात. म्हणून जिथे तो मला गाठू शकणार नाही, अशा जागेवरूनच मी त्याच्यासमोर येईन.” तो उंच, टोकदार खडकांच्या एका ढिगाच्या माथ्यावर चढला, आणि तिथून त्याने हाक दिली: “गजराज, आपले सगळे कुशल आहे ना?”
चंद्राचा दूत झालेला ससा, भाग २
चंद्राचा निरोप
गजराजाने चारी बाजूंना नीट न्याहाळून पाहिले. “आपण कोण?” “मी दूत आहे,” ससा म्हणाला. “आपल्याला कोणी पाठवले?” “भगवान चंद्राने.” “मग काय काम आहे ते सांगा,” गजराज म्हणाला. आता विजयाने कोणीही न पाठवलेला निरोप सांगायला सुरुवात केली. “खरे बोलणाऱ्या दूताला इजा करता कामा नये, हे आपण जाणताच. सगळे राजे दूतांकरवीच बोलतात. शस्त्रे उगारलेली असोत, आप्तेष्ट मारले जात असोत, दूताचे शब्द कितीही कठोर असोत, राजा दूताला ठार मारत नाही. “तर चंद्राच्या आज्ञेने मी जे सांगतो, ते ऐकावे. स्वतःचे बळ आणि इतरांचे बळ आधी न तोलता तू त्यांना इजा केलीस. जो मूर्खपणाने असे करतो, तो स्वतःहून संकटाला आमंत्रण देतो. “माझ्या नावाने ओळखल्या जाणाऱ्या चंद्रसरोवराची तू अन्यायाने विटंबना केलीस. तिथे तू माझ्या आश्रयाला असलेले ससे मारलेस. ज्याचे माझ्या मांडीवर लाड होतात, त्या सशांच्या राजाचे ते आप्त. हे चुकीचे झाले. जग मला शशांक, म्हणजे सशाची खूण असलेला, म्हणते, हे तुला ठाऊक नाही का? पण फार बोलून काय उपयोग? तू हे थांबवले नाहीस, तर माझ्या हातून तुझे फार मोठे नुकसान होईल. आजपासून थांबवलेस, तर तुझ्यावर माझी मोठी कृपा होईल. माझे चांदणे तुझ्या शरीराला गारवा देईल, आणि तू आणि तुझा कळप या वनात हवे तसे सुखाने फिराल. नाहीतर मी माझे किरण आवरून घेईन, उन्हाची धग तुम्हाला होरपळून काढेल, आणि तू आणि तुझा कळप नष्ट व्हाल.”
चंद्राचा दूत झालेला ससा, भाग २
हजार चंद्र
गजराजाचे काळीज चांगलेच हादरले. तो बराच वेळ विचार करत राहिला. “मित्रा, खरे आहे,” तो म्हणाला. “माझ्या हातून भगवान चंद्राचा अपराध झाला आहे. मी त्याच्याशी वैर धरणार नाही. मला ताबडतोब वाट दाखव, म्हणजे मी त्याच्याकडे जाऊन क्षमा मागेन.” “आपण एकटेच चलावे,” ससा म्हणाला, “मी आपल्याला त्याचे दर्शन घडवतो.” ते रात्री चंद्रसरोवरापाशी गेले. तिथे विजयाने त्याला पाण्यात पडलेले चंद्राचे प्रतिबिंब दाखवले: पूर्ण, तेजस्वी, ग्रह, सप्तर्षी आणि तारकांच्या गर्दीत. हत्तीने ते पाहिले. “मी शुद्ध होऊन देवाला नमस्कार करतो,” तो म्हणाला, आणि दोन माणसांनी कवेत घ्यावी एवढी जाड सोंड त्याने पाण्यात घातली. पाणी हलले. चंद्राचे बिंब चाकावर बसवल्यासारखे इकडेतिकडे गरगरू लागले, आणि त्याला हजार चंद्र दिसले. विजय अतिशय घाबरून मागे सरला. “महाराज, हे भयंकर झाले! आपण चंद्राला दुप्पट संतापवले आहे.” “भगवान चंद्र माझ्यावर का रागावला?” हत्तीने विचारले. “कारण आपण त्याच्या पाण्याला स्पर्श केलात.” गजराजाने कान पाडले, आणि चंद्राची क्षमा मागायला जमिनीपर्यंत मस्तक टेकवले. मग तो विजयाला म्हणाला, “मित्रा, बाकी सगळ्या बाबतीतही माझ्या वतीने तूच बोल, आणि भगवान चंद्राची कृपा मला मिळवून दे. मी इथे पुन्हा कधीही येणार नाही.” एवढे बोलून तो आल्या वाटेने परत गेला. “म्हणून मी म्हणतो,” कावळा पक्ष्यांना म्हणाला: व्यपदेशेन महतां सिद्धिः संप्राप्यते परा । शशिनो व्यपदेशेन वसन्ति शशकाः सुखम् ॥ मोठ्यांचे नाव पुढे केले की सर्वोच्च यश मिळते: चंद्राचे नाव पुढे करून ससे सुखाने राहतात.
चंद्राचा दूत झालेला ससा, भाग २
ही गोष्ट काय शिकवते
पक्ष्यांना आधीच राजा आहे, कारण नुसत्या गरुडाच्या नावानेच ते सुरक्षित राहतात, हा मुद्दा मांडण्यासाठी कावळ्याने ही गोष्ट सांगितली. पण त्याने निवडलेली गोष्ट त्याच्या गरजेपेक्षा अधिक दाखवते: हा बुद्धीचा धडा आहे, बळाविरुद्ध चातुर्याचा. विजयाकडे बळ मुळीच नाही. तो आधी स्वतःला सुरक्षित करतो: उंच खडकांवर, आणि दूत बनून. मग हत्ती चंद्राकडे जायची वाट विचारतो, तेव्हा वेळ आणि जागा तो निवडतो: रात्र, सरोवर, आणि हत्ती एकटा. बलवान बाजू हत्तीची, आणि प्रश्न विचारता येणार नाही एवढ्या मोठ्या नावावर त्याचा विश्वास बसतो. तो काहीच तपासून पाहत नाही. तो एक प्रतिबिंब पाहतो आणि त्यालाच देव समजतो. आणि त्याने जे पाहिले ते काय, हे ठरवणारा एकच: त्याला तिथे घेऊन आलेला ससा. दुसरा विषय आहे मंत्र, म्हणजे सल्लामसलत, आणि सशांचा राजा दूतांविषयीचा त्याचा नियम सांगतो. जो ग्रंथ जाणतो आणि वेळ जाणतो, मोजके बोलतो, आणि शब्द तोलून बोलतो, त्यालाच पाठवावे. दूताचे रक्षण हा जुना नियम आहे. रामायणाच्या सुंदरकांडात रावण हनुमानाला मारण्याचा हुकूम देतो, तेव्हा त्याचा भाऊ बिभीषण याच कारणाने त्याला थांबवतो: दूताला मृत्युदंड देऊ नये. दुसऱ्याचे नाव उसने घेणे, हे चातुर्याच्या सर्वांत जुन्या शस्त्रांपैकी एक. एखादा कारकून कंत्राटदाराला सांगतो, “मोठ्या साहेबांना हे शुक्रवारपर्यंत पूर्ण झालेले हवे आहे.” कंत्राटदार साहेबांना फोन करून विचारत नाही; तो शनिवार-रविवार राबतो. बऱ्याचदा साहेब तसे काहीच म्हणालेले नसतात. काम नावानेच झाले. उलट बाजूने पाहिले, तर धडा हत्तीचा आहे. एखाद्या कुटुंबाला कोणी गोडबोल्या माणूस सांगतो, की कागदपत्रे आजच्या आज मार्गी लागायची असतील, तर “वरिष्ठ अधिकाऱ्यांना” फी द्यावी लागेल. पुरावा दाखवला जातो तो त्या माणसाच्या अटींवर, त्याने ठरवलेल्या वेळी, आणि दुसरे कोणी हजर नसताना. नेमकी तीच वेळ एक पाऊल मागे घेऊन थेट त्या अधिकाऱ्यालाच विचारण्याची असते. ही गोष्ट आर्थर डब्ल्यू. रायडर यांच्या पंचतंत्राच्या इंग्रजी अनुवादावरून (१९२५, तिसरे तंत्र) पुन्हा सांगितली आहे, आणि योहानेस हेर्टेल यांनी संपादित केलेल्या (१९०८) पूर्णभद्राच्या पाठाच्या (११९९) संस्कृत मुळाशी ताडून पाहिली आहे. गजराजाचे वर्णन थोडक्यात दिले आहे, आणि दूतांविषयीची आणि स्वतःचे बळ तोलण्याविषयीची सुभाषिते आशयापुरती दिली आहेत. हे विवेचन भाग १ आणि भाग २ मिळून संपूर्ण कथेचे आहे; कथा आधीच्या “चंद्राचा दूत झालेला ससा, भाग १” या गोष्टीत सुरू होते.