पंचतंत्र · काकोलूकीय
चोर, ब्रह्मराक्षस आणि ब्राह्मण
आपसात भांडणारे शत्रू
“आभार मानलेला चोर” या गोष्टीत थांबलेली मुख्य कथा इथे पुढे सुरू होते, आणि तिच्यातूनच ही गोष्ट येते. घुबडांचा राजा अरिमर्दन याने दीप्ताक्षाचे म्हणणे पुरते ऐकून घेतले. मग त्याने आपल्या आणखी एका मंत्र्याला, वक्रनासाला, तोच प्रश्न विचारला. “आर्या, आताच्या परिस्थितीत काय करावे?” “महाराज, याला मारू नये,” वक्रनास म्हणाला. “कारण:” शत्रवोऽपि हितायैव विवदन्तः परस्परम् । चौरेण जीवितं दत्तं राक्षसेन तु गोयुगम् ॥ शत्रूसुद्धा आपसात भांडू लागले, की आपले भलेच करतात: चोराने माणसाला जीवदान दिले, आणि राक्षसाने त्याला त्याची बैलजोडी मिळवून दिली. “ते कसे?” अरिमर्दनाने विचारले. तेव्हा आपसात फाटलेले शत्रू ज्याचे वाईट करायला निघाले, त्यालाच वाचवू शकतात, हे दाखवण्यासाठी वक्रनासाने त्याला ही गोष्ट सांगितली. एका ठिकाणी एक गरीब ब्राह्मण राहत होता. लोक देतील त्यावर तो जगे, आणि सगळ्या सुखसोयींना पारखा होता. त्याचे केस, दाढी आणि नखे वाढली होती, आणि थंडी, ऊन, पाऊस यांनी त्याचे शरीर सुकून गेले होते. मग कोणाला तरी त्याची दया आली, आणि त्याने ब्राह्मणाला दोन वासरे दिली. ती लहान होती तेव्हापासून ब्राह्मणाने त्यांना तूप, तेल, चारा आणि भिक्षेत मिळेल ते सगळे खाऊ घालून चांगली धष्टपुष्ट केली.
चोर, ब्रह्मराक्षस आणि ब्राह्मण
एकाच कामावर दोघे
एका चोराने ती पाहिली, आणि लगेच त्याच्या मनात आले: “या ब्राह्मणाची बैलजोडी मी चोरीन.” असा निश्चय करून बैल बांधायला दोरी घेऊन तो रात्री निघाला. अर्ध्या वाटेवर त्याला एक विचित्र आकृती भेटली. तिचे दात तीक्ष्ण आणि विरळ होते, नाक उंच, डोळे वेडेवाकडे. अंगभर गाठाळलेल्या शिरा, खोल गेलेले गाल, आणि दाढी व अंग धगधगत्या आगीसारखे पिंगट. चोर भीतीने गर्भगळीत झाला. “तू कोण?” तो म्हणाला. “मी सत्यवचन, म्हणजे ‘खरे बोलणारा’; मी ब्रह्मराक्षस आहे,” ती आकृती म्हणाली. “आता तू कोण, ते सांग.” चोराची गाठ माणसे खाणाऱ्या राक्षसाशी पडली होती. “मी चोर आहे, आणि माझा धंदा क्रूर आहे,” तो म्हणाला. “एका गरीब ब्राह्मणाची बैलजोडी चोरायला चाललो आहे.” हे ऐकून ब्रह्मराक्षसाचा त्याच्यावर विश्वास बसला. “मित्रा,” तो म्हणाला, “मी तीन दिवसांतून एकदाच जेवतो. तर आज मी त्याच ब्राह्मणाला खाईन. फारच छान झाले. आपण दोघे एकाच कामावर निघालो आहोत.” दोघे ब्राह्मणाच्या घरी गेले, एका आडोशाला लपून बसले, आणि संधीची वाट पाहू लागले. ब्राह्मण गाढ झोपला, तेव्हा राक्षस त्याला खायला पुढे सरसावला. चोराने ते पाहिले. “मित्रा, हे बरोबर नाही,” तो म्हणाला. “आधी मी बैल चोरतो. मग तू ब्राह्मणाला खा.” “आवाजाने तो कदाचित जागा होईल,” राक्षस म्हणाला. “मग माझे सगळे श्रम वाया जातील.”
चोर, ब्रह्मराक्षस आणि ब्राह्मण
आधी मी
“आणि तू त्याला खाताना काही बिनसले,” चोर म्हणाला, “तर मलाही बैल चोरता येणार नाहीत. म्हणून आधी मी बैल नेतो, मग तू ब्राह्मणाला खा.” असे प्रत्येक जण ‘आधी मी’ म्हणत हटून बसला. वाद वाढून भांडण जुंपले, आणि त्या गोंगाटाने ब्राह्मण जागा झाला. तत्क्षणी चोर म्हणाला, “ब्राह्मणा, हा राक्षस तुला खायला निघाला आहे.” आणि राक्षस म्हणाला, “ब्राह्मणा, हा चोर तुझे बैल चोरायला निघाला आहे.” हे ऐकून ब्राह्मण उठला आणि पुरता सावध झाला. आपल्या इष्टदेवतेच्या मंत्राचे ध्यान करून त्याने स्वतःला राक्षसापासून वाचवले. मग सोटा उगारून त्याने चोरापासून आपले बैल वाचवले. “म्हणूनच मी म्हणतो: शत्रूसुद्धा आपसात भांडू लागले, की आपले भलेच करतात,” वक्रनासाने गोष्ट संपवली. मग त्याने धर्माच्या आधारावर आणखी एक कारण दिले: शिबिनापि स्वमांसानि कपोतार्थे महात्मना । श्येनाय किल दत्तानि श्रूयन्ते पुण्यकाम्यया ॥ असे सांगतात, की प्राचीन काळचा महात्मा राजा शिबी याने पुण्याच्या इच्छेने एका कबुतरासाठी ससाण्याला स्वतःचे मांस दिले. “म्हणून शरण आलेल्याला मारणे धर्माविरुद्ध आहे.”
चोर, ब्रह्मराक्षस आणि ब्राह्मण
ही गोष्ट काय शिकवते
वक्रनासाचा मुद्दा सरळ आणि व्यवहारी आहे: दोन शत्रू आपसात भांडले, तर ज्याचे दोघांनाही वाईट करायचे होते, तो सहीसलामत सुटू शकतो. चोर आणि राक्षस यांचे ब्राह्मणाविषयी काहीच दुमत नाही. त्याचे सगळे जावे, यावर दोघांचे एकमत आहे. ते भांडतात फक्त कुणाचे काम आधी, यावरून; आणि तेवढे पुरेसे ठरते. ब्राह्मण जागा होताच प्रत्येक जण दुसऱ्याचे बिंग फोडतो. दोनदा सावध केलेला ब्राह्मण काय करील, याचा विचार दोघांपैकी कोणीच करत नाही. मग वक्रनास या व्यवहारी युक्तिवादाला धर्माच्या एका नियमाची जोड देतो, आणि शिबीचे उदाहरण देतो: शरण आलेल्याला मारू नये. पण कावळ्यांमध्ये फूट पडलेलीच नाही. स्थिरजीवीची मारहाण ही त्याचीच योजना होती, आणि ती त्याच्याच राजाने अमलात आणली होती; हे मुख्य कथेत आलेच आहे. वक्रनास ज्या भांडणावर भिस्त ठेवतो, ते घुबडांपुढे केलेले एक नाटक आहे. विषय आहे संधि-विग्रह, म्हणजे शत्रू, युद्ध आणि तह; आणि दुसरा विषय भेद, म्हणजे फूट पाडणे. म्हाताऱ्या मावशीच्या घरावर डोळा ठेवून डाव टाकणारे दोन भाचे एकदाच भांडले तरी पुरे; प्रत्येक जण तिला दुसऱ्याविषयी सावध करील. प्रतिस्पर्ध्यांसाठी धडा राक्षसाचा आहे: गुन्ह्यातला भागीदारही शेवटी प्रतिस्पर्धीच असतो, आणि भांडण त्याच्या अंगाशी येताक्षणी तो तुमचे बिंग फोडतो. याहून अवघड धडा वक्रनासाच्या नजरेतून सुटतो. भांडताना दिसणारे शत्रू नेहमीच खरोखर भांडत असतात असे नाही. विरुद्ध गोटात फूट पडली आहे, असे धरून चालण्याआधी ती फूट कोण मुद्दाम दाखवतो आहे, हे विचारावे. ही गोष्ट आर्थर डब्ल्यू. रायडर यांच्या पंचतंत्राच्या इंग्रजी अनुवादावरून (१९२५, तिसरे तंत्र) पुन्हा सांगितली आहे, आणि योहानेस हेर्टेल यांनी संपादित केलेल्या (१९०८) पूर्णभद्राच्या पाठाच्या (११९९) संस्कृत मुळाशी ताडून पाहिली आहे.