पंचतंत्र · काकोलूकीय
एकमेकांचे मर्म सांगणारे दोन साप
एकमेकांची मर्मस्थाने
“चोर, ब्रह्मराक्षस आणि ब्राह्मण” या गोष्टीत थांबलेली मुख्य कथा इथे पुढे सुरू होते, आणि तिच्यातूनच ही गोष्ट येते. मग घुबडांचा राजा अरिमर्दन याने आपल्या शेवटच्या मंत्र्याला, प्राकारकर्णाला विचारले. “आर्या, सांग, याविषयी तुझे मत काय?” “महाराज, याला मुळीच मारता कामा नये,” प्राकारकर्ण म्हणाला. “याला जीवदान द्या, म्हणजे कदाचित महाराजांची आणि याची मैत्री होईल, आणि दोघेही सुखाने एकत्र राहाल. कारण असे म्हटले आहे:” परस्परस्य मर्माणि ये न रक्षन्ति जन्तवः । त एव निधनं यान्ति वल्मीकोदरसर्पवत् ॥ जे प्राणी एकमेकांच्या मर्मस्थानांचे रक्षण करत नाहीत, ते वारुळातल्या आणि पोटातल्या सापांसारखे नाश पावतात. “ते कसे?” अरिमर्दनाने विचारले. तेव्हा एकमेकांची मर्मस्थाने उघडी पाडणारे एकमेकांचाच नाश करतात, हे दाखवण्यासाठी प्राकारकर्णाने त्याला ही गोष्ट सांगितली. देवशक्ती नावाच्या एका राजाचा मुलगा अवयवामागून अवयव झिजत चालला होता, कारण एका सापाने त्या तरुणाच्या पोटालाच आपले वारूळ केले होते. निराश होऊन राजपुत्र परदेशी निघून गेला. तिथे एका नगरात भिक्षा मागून तो जगे, आणि एका मोठ्या देवळात दिवस काढे.
एकमेकांचे मर्म सांगणारे दोन साप
नशिबाने दिलेले
त्या नगरावर बळी नावाचा राजा राज्य करत होता. त्याला दोन मोठ्या झालेल्या मुली होत्या. रोज दोघी त्याच्या पाया पडायला येत. एक म्हणे, “महाराजांचा जय असो.” दुसरी म्हणे, “महाराज, नशिबाने जे दिले, ते भोगा.” दुसरे अभिवादन राजाला अभद्र वाटले, आणि त्याला राग आला. “मंत्र्यांनो,” तो म्हणाला, “ही मुलगी अभद्र बोलते. हिला कोणा परदेशी माणसाला देऊन टाका. नशीब देईल ते भोगू दे हिला.” मंत्र्यांनी ते मान्य केले. मोजकेच सेवक बरोबर देऊन त्यांनी ती राजकन्या देवळात राहणाऱ्या त्या राजपुत्राला दिली. तिला मनातून आनंदच झाला. तिने नवऱ्याला देव मानून स्वीकारले, आणि त्याला घेऊन ती दुसऱ्या देशी निघून गेली. दूरच्या एका नगराजवळ तिने राजपुत्राला एका तळ्याकाठी त्यांच्या मुक्कामाची राखण करायला ठेवले. ती स्वतः सेवकांना घेऊन तूप, तेल, मीठ, तांदूळ आणि इतर सामान आणायला गेली. खरेदी आटोपून ती परत आली, तेव्हा राजपुत्र एका वारुळावर डोके ठेवून झोपलेला तिला दिसला. मोकळी हवा घ्यायला पोटातल्या सापाने त्याच्या तोंडातून फणा बाहेर काढला होता. तेच करायला दुसरा एक साप वारुळातून बाहेर आला होता.
एकमेकांचे मर्म सांगणारे दोन साप
वारुळापाशी भांडण
दोन्ही सापांनी एकमेकांना पाहिले, आणि रागाने त्यांचे डोळे लाल झाले. वारुळातला साप आधी बोलला. “दुष्टा! इतक्या सर्वांगसुंदर राजपुत्राला तू असा कसा छळतोस?” “आणि तू, दुष्टा,” तोंडातला साप म्हणाला, “सोन्याने भरलेले हे दोन हंडे तू असे कसे विटाळतोस?” अशा रीतीने प्रत्येकाने दुसऱ्याचे मर्म उघडे केले. वारुळातला साप पुढे म्हणाला, “दुष्टा! तुझा उपाय कोणालाच ठाऊक नाही की काय? याला काळी मोहरी पाजली, की तुझा खेळ खलास.” “आणि तुझा उपाय कोणाला ठाऊक नाही की काय?” पोटातला साप म्हणाला. “गरम पाणी, की तुझा खेळ खलास.” फांदीआड लपलेल्या राजकन्येने त्यांचा शब्द न् शब्द ऐकला होता. त्यांनी सांगितले होते तसेच तिने केले, आणि नवऱ्याला पूर्ण बरे केले. शिवाय तिला अमाप धन मिळाले, आणि ती आपल्या देशी निघाली. तिथे तिचे वडील, आई आणि नातेवाईक यांनी तिचे मानाने स्वागत केले, आणि नशिबाने दिलेले भोगत ती सुखाने राहिली. “म्हणून मी म्हणतो,” प्राकारकर्णाने गोष्ट संपवली, “जे प्राणी एकमेकांच्या मर्मस्थानांचे रक्षण करत नाहीत, ते नाश पावतात.”
एकमेकांचे मर्म सांगणारे दोन साप
ही गोष्ट काय शिकवते
प्राकारकर्णाचा मुद्दा असा, की एका घरात राहणाऱ्यांनी एकमेकांची गुपिते जपली पाहिजेत. दोन्ही सापांचे भांडण कोणत्याही हव्याशा वस्तूवरून नाही. त्यांचा घात करतो तो त्यांचा तापट स्वभाव: एका टोमण्याला दुसरा टोमणा, आणि क्षणार्धात प्रत्येकाने दुसरा कसा मरेल हे ओरडून सांगून टाकलेले असते. कोण ऐकते आहे, हे दोघांपैकी कोणीच पाहत नाही. गोष्ट दुसऱ्या बाजूनेही धडा देते. राजकन्या जिंकते, कारण ती गप्प राहते आणि कृती करते. ती काही बोलत नाही, काही विचारत नाही; दोन्ही उपाय ऐकते आणि दोन्ही वापरते. माणसाला नशीब देईल तेच मिळते, असे म्हटल्याबद्दल तिच्या वडिलांनी तिला घालवून दिले होते. गोष्टीच्या शेवटी तिला नेमके तेच मिळते. विषय आहे मंत्र, म्हणजे सल्लामसलत, आणि त्याचा पहिला नियम आहे गुपित राखणे. दोन भागीदार आपल्या कर्मचाऱ्यांसमोरच भांडू लागतात, आणि प्रत्येक जण दुसऱ्याची लबाडी उघड करतो. प्रत्येकाने जे वर्षानुवर्षे दडवून ठेवले होते, ते एका मिनिटात दोघांनी सगळ्या खोलीला सांगून टाकलेले असते. त्या खोलीत ज्याचा सर्वाधिक फायदा होणार असतो, तोच फांदीआड लपलेली राजकन्या. घुबडांना आणि कावळ्याला एकमेकांविषयी आपुलकी वाटू लागेल, अशी प्राकारकर्णाला आशा आहे. पण घुबडांच्या घरात फांदीआड लपून ऐकणारा तो कावळाच आहे. मुख्य कथेत आले त्याप्रमाणे, स्थिरजीवी त्यांच्या किल्ल्याची आतली माहिती काढायला आला आहे, आणि त्या किल्ल्याचे रक्षण कोणीच करत नाही. ही गोष्ट आर्थर डब्ल्यू. रायडर यांच्या पंचतंत्राच्या इंग्रजी अनुवादावरून (१९२५, तिसरे तंत्र) पुन्हा सांगितली आहे, आणि योहानेस हेर्टेल यांनी संपादित केलेल्या (१९०८) पूर्णभद्राच्या पाठाच्या (११९९) संस्कृत मुळाशी ताडून पाहिली आहे.