पंचतंत्र · काकोलूकीय
गुहेच्या दारातली आग
ज्याला दिसत होते, तो गेला
“गुहेला हाक मारणारा कोल्हा” या गोष्टीत थांबलेली मुख्य कथा इथे पुढे सुरू होते. रक्ताक्ष निघून गेल्यावर घुबडांच्या दारात राहणारा कावळ्यांचा मंत्री स्थिरजीवी मनोमन खूश झाला. “ही आमच्यासाठी चांगली बातमी आहे,” त्याने विचार केला. “रक्ताक्ष दूरचे पाहणारा होता, आणि तो गेला. बाकीचे सगळे मूर्ख. आता मी यांचा नाश सहज करू शकतो. ज्या राजाला दूरदर्शी मंत्री नसतात, तो लवकरच कोसळतो. श्लोकच आहे:” न दीर्घदर्शिनो यस्य मन्त्रिणः स्युर्महीपतेः । क्रमायाता ध्रुवं तस्य न चिरात्स्यात्परिक्षयः ॥ ज्या राजाला वाडवडिलांपासून चालत आलेले दूरदर्शी मंत्री नसतात, त्याचा नाश थोड्याच काळात नक्की होतो. म्हणून तो रोज जंगलातून सरपणाची एकेक काटकी आणून आपल्या घरट्यात ठेवू लागला. शेवटी गुहेला आग लावायचा त्याचा बेत होता. आणि घुबडे पडली मूर्ख; तो त्यांनाच जाळण्यासाठी घरटे वाढवतो आहे, हे त्यांना दिसले नाही. अशा रीतीने घरट्याच्या आडून स्थिरजीवीने किल्ल्याच्या दारात लाकडांचा ढीग रचला. मग एके दिवशी सूर्योदयाला, घुबडांना दिसेनासे झाले तेव्हा, तो झपाट्याने उडत कावळ्यांचा राजा मेघवर्ण याच्याकडे गेला. “महाराज,” तो म्हणाला, “शत्रूची गुहा जाळायची सगळी तयारी मी करून ठेवली आहे. तुझ्या सगळ्या अनुयायांना घेऊन ये. प्रत्येकाने जंगलातून एकेक पेटती काडी आणावी, आणि गुहेच्या दारातल्या माझ्या घरट्यावर टाकावी. मग कुंभीपाक नरकात शिजणाऱ्या पाप्यांसारखे आपले सगळे शत्रू तडफडून मरतील.”
गुहेच्या दारातली आग
प्रत्येकाच्या चोचीत पेटती काडी
मेघवर्णाला अतिशय आनंद झाला. “तात,” तो म्हणाला, “तुझ्यावर काय काय बेतले ते सगळे मला सांग. तुला पाहून किती दिवस झाले!” “नाही, बाळा,” स्थिरजीवी म्हणाला. “ही गप्पांची वेळ नाही. मी इथे आलो आहे, ही खबर शत्रूचा एखादा हेर कदाचित पोहोचवेल. मग सावध झालेला तो आंधळा घुबडराजा दुसरीकडे कुठे पळून जाईल. चल, लवकर, लवकर! तातडीचे काम जो लांबणीवर टाकतो, त्याच्या त्या कामात देव रागावून विघ्न आणतात. आणि जे काम वेळेवर केले जात नाही, विशेषतः फळाला येऊ घातलेले काम, त्याचे सगळे सत्त्व काळ शोषून घेतो. तू घरी परतलास आणि तुझे शत्रू मेले, की मग सगळी हकीकत मी तुला निवांत सांगेन.” हे ऐकून मेघवर्णाने आणि त्याच्या अनुयायांनी प्रत्येकी एकेक पेटती काडी चोचीत धरली. ते उडत गुहेच्या दाराशी गेले, आणि त्यांनी त्या काड्या स्थिरजीवीच्या घरट्यावर टाकल्या. दिवसा घुबडांना दिसत नव्हते. आगीत सापडल्यावर त्यांना रक्ताक्षाचे शब्द आठवले, आणि त्यांनी कुंभीपाकाच्या यातना भोगल्या. अशा रीतीने मेघवर्णाने आपल्या शत्रूंचा शेवटच्या घुबडापर्यंत नायनाट केला, आणि तो वडाच्या झाडावरच्या आपल्या जुन्या किल्ल्यात परत गेला.
गुहेच्या दारातली आग
लपलेले पांडव
तिथे तो सिंहासनावर बसला. त्याचे मन आनंदाने भरून आले होते. भर दरबारात त्याने स्थिरजीवीला विचारले: “तात, शत्रूंमध्ये तू दिवस कसे काढलेस? कारण म्हणतात, सज्जन शत्रूच्या सहवासात क्षणभरही राहण्यापेक्षा धगधगत्या आगीत पडणे पत्करतील.” स्थिरजीवीने उत्तर दिले: “महाराज, संकट आले की शहाण्या माणसाने सुटकेकडे नेणारा कोणताही मार्ग शोधलाच पाहिजे. मग तो मार्ग थोर असो वा हीन, त्याने तो कौशल्याने चोखाळलाच पाहिजे. महाभारतातल्या पाच राजपुत्रांकडे, पांडवांकडे बघ. ते मत्स्य देशाचा राजा विराट याच्या दरबारात होते. “अर्जुनाचे बाहू हत्तीच्या सोंडेसारखे होते, प्रत्यंचेच्या घर्षणाचे वण उमटलेले आणि मोठमोठ्या अस्त्रांत निपुण. तरीही त्याने बायकांसारख्या बांगड्या घातल्या, आणि चमचमता कमरपट्टा बांधून तो नाचला. भीम अफाट बलवान, पण तो राजवाड्यात आचारी म्हणून राहिला; हातात पळी, आणि अंगाला धुराची काजळी. देवांसारख्या पराक्रमी भावांनी ज्याला मान दिला, त्या युधिष्ठिराने बराच काळ संन्याशाचा दंड हाती धरला. कुंतीचे दोन पुत्र, देखणे, कुलीन आणि बलवान, विराटाचे चाकर बनून त्याची गुरे मोजत राहिले. आणि रूपात आणि कुळात जिच्या तोडीची कोणी नव्हती, ती द्रौपदी राजवाड्यात चंदन उगाळत होती. गर्विष्ठ तरुणी तिच्यावर हुकूम सोडत, आणि तिला तुच्छतेने ‘दासी’ म्हणत. ज्याला यश हवे, त्याने स्वतःचे तेज लपवून आपली वेळ येईपर्यंत वाट पाहिलीच पाहिजे.”
गुहेच्या दारातली आग
तलवारीची धार
“तात,” मेघवर्ण म्हणाला, “शत्रूबरोबर राहणे म्हणजे तलवारीच्या धारेवरून चालण्याचे व्रतच, असे मला वाटते.” “आहेच तसे,” स्थिरजीवी म्हणाला. “पण इतक्या मूर्खांचा कळप मी कधी पाहिला नव्हता. रक्ताक्ष सोडला, तर त्यांच्यात एकालाही अक्कल नव्हती. माझा खरा हेतू त्याने ओळखला होता. बाकीचे मंत्री नुसत्या मंत्रिपदाच्या नावावर जगत होते. त्यांना एवढेही कळत नव्हते: शत्रूकडून फुटून आलेल्या सेवकाला हाकलून द्यावे, कारण तो सतत धोकाच असतो. ज्या राजाचे मंत्री बेसावध असतात, तो आपले राज्य गमावतो. “होय महाराज, तू जे शब्दांत मांडलेस, ते मी भोगले आहे: शत्रूच्या सहवासात राहणे म्हणजे तलवारीच्या धारेवरून चालणे. पण जुने वचन आहे:” स्कन्धेनापि वहेच्छत्रुं कालमासाद्य बुद्धिमान् । महता कृष्णसर्पेण मण्डूका बहवो हताः ॥ वेळ तशी आली, तर शहाणा माणूस शत्रूलाही खांद्यावर वाहून नेईल. मोठ्या काळ्या नागाने अनेक बेडकांना असेच मारले. “ते कसे?” मेघवर्णाने विचारले. तेव्हा वाईट काळात शहाणा माणूस शत्रूलाही वाहून नेतो, हे दाखवण्यासाठी स्थिरजीवीने त्याला म्हाताऱ्या सापाची आणि बेडकांची गोष्ट सांगितली.
गुहेच्या दारातली आग
ही गोष्ट काय शिकवते
युद्ध काही ओळींत संपते, आणि ग्रंथ आगीवर रेंगाळत नाही. तो रेंगाळतो ते हे सगळे का जमले यावर. घुबडे बळाने हरली नाहीत; ती आपल्याच दरबाराने हरली. कावळ्याचा डाव ओळखणाऱ्या एकमेव मंत्र्याचे म्हणणे डावलले गेले, आणि तो गेल्यावर ज्याला काही दिसेल असा कोणीच उरला नाही. स्थिरजीवी आपल्या पहिल्याच विचारात कारण सांगतो: दूरदर्शी मंत्री नसलेला राजा लवकर कोसळतो. स्वतःवरचा धोकाही तो शेवटपर्यंत ओळखून असतो. विजय हाताशी आला असतानाही तो थांबून गप्पा मारायला नकार देतो, कारण एक हेर त्याचे सगळे श्रम धुळीला मिळवू शकतो. शत्रू, युद्ध आणि तह, म्हणजे सन्धि-विग्रह, या विषयावर ही गोष्ट फितुरीच्या दोन्ही बाजूंना काही सांगते. जी बाजू फितुराला आश्रय देते, तिने स्थिरजीवीच्याच श्लोकाप्रमाणे त्याला हाकलून द्यावे, किंवा निदान त्याच्यावर शंका घेणाऱ्याचे म्हणणे ऐकावे. जी बाजू आपला माणूस फितूर म्हणून पाठवते, तिने पांडवांसारखी दीर्घकाळ मानहानी सोसायची तयारी ठेवलीच पाहिजे. स्वतःच्याच कंपनीतून बाजूला केलेला एक संस्थापक कसलाही अधिकार नसलेला सल्लागार म्हणून तिथे टिकून राहतो. ज्यांना तो मूर्ख समजतो, त्यांनी चालवलेल्या बैठकींत तो बसून राहतो. स्वतःचे विचार तो स्वतःजवळच ठेवतो, कारण कंपनी परत जिंकून घ्यायचा त्याचा इरादा असतो. दुसरा विषय आहे मन्त्र, म्हणजे सल्लामसलत. एखादे संचालक मंडळ हो ला हो करणाऱ्या संचालकाला बक्षीस देते, आणि कठीण प्रश्न विचारणाऱ्याला थकवून टाकते. त्या मंडळाने आपण कसे कोसळायचे, हे आधीच ठरवून टाकलेले असते. मुख्य कथा इथे थांबते. पुढची गोष्ट, “बेडकांना पाठीवर वाहणारा साप”, तिच्या आत सांगितलेली आहे; मुख्य कथा “विजय हे बुद्धीचे काम” या गोष्टीत पुढे सुरू होते. ही गोष्ट आर्थर डब्ल्यू. रायडर यांच्या पंचतंत्राच्या इंग्रजी अनुवादावरून (१९२५, तिसरे तंत्र) पुन्हा सांगितली आहे, आणि योहानेस हेर्टेल यांनी संपादित केलेल्या (१९०८) पूर्णभद्राच्या पाठाच्या (११९९) संस्कृत मुळाशी ताडून पाहिली आहे. घुबडे जळून गेल्यानंतरचे, शत्रूंविषयीचे आणि बेसावध राजांविषयीचे श्लोक थोडक्यात आशयापुरते दिले आहेत, किंवा वगळले आहेत.