पंचतंत्र · काकोलूकीय
गुहेला हाक मारणारा कोल्हा
मंत्र्याने गाशा गुंडाळला
“सोन्याची विष्ठा करणारा पक्षी” या गोष्टीत थांबलेली मुख्य कथा इथे पुढे सुरू होते, आणि तिच्यातूनच ही गोष्ट येते. घुबडांचे दैवच फिरले होते. रक्ताक्षाचा सल्ला योग्य असूनही त्यांनी पुन्हा त्याच्याकडे दुर्लक्ष केले. आपल्या दाराशी राहणाऱ्या कावळ्यांच्या मंत्र्याला, स्थिरजीवीला, ते भरपूर मांस आणि इतर चांगले पदार्थ खाऊ घालतच राहिले. कावळ्याला मारावे, असे रक्ताक्षाने सांगितले होते. तेव्हा घुबडांच्या या मंत्र्याने आपल्या घरच्या घुबडांना एकत्र बोलावले. एकांतात तो त्यांना म्हणाला: “आपल्या राजाचे क्षेम आणि त्याचा किल्ला आता यापुढे टिकणार नाहीत. मंत्र्यांच्या जुन्या घराण्यातल्या मंत्र्याने जो सल्ला द्यायलाच हवा, तो मी त्याला दिला आहे. आता आपण डोंगरात दुसरा किल्ला शोधलाच पाहिजे. म्हणतात ना:” अनागतं यः कुरुते स शोभते स शोचते यो न करोत्यनागतम् । वने वसन्नेव जरामुपागतो बिलस्य वाचा न कदापि हि श्रुता ॥ जे अजून आलेले नाही, त्याची जो आधीच तरतूद करतो, त्याचे भले होते; जो करत नाही, तो शोक करत बसतो. या वनात राहता राहता मी म्हातारा झालो, पण गुहा बोललेली मी कधीच ऐकली नाही. “ते कसे?” त्यांनी विचारले. तेव्हा संकट येण्याआधीच ते ओळखण्यात सुरक्षितता असते, हे दाखवण्यासाठी रक्ताक्षाने त्यांना ही गोष्ट सांगितली.
गुहेला हाक मारणारा कोल्हा
गुहा गप्प आहे
एका वनात खरनखर नावाचा एक सिंह राहत होता. एके दिवशी तो इकडेतिकडे भटकला, पण त्याला खायला काहीच मिळाले नाही. भुकेने त्याचा घसा आवळून आला. सूर्यास्ताला तो डोंगरातल्या एका मोठ्या गुहेपाशी आला, आणि आत शिरला. “रात्री या गुहेत कोणता ना कोणता प्राणी नक्की येईल,” त्याने विचार केला. “मी गुपचूप बसून वाट पाहतो.” ती गुहा दधिमुख नावाच्या एका कोल्ह्याची होती. तो गुहेच्या तोंडाशी आला, आणि हाका मारू लागला: “ए गुहे! ए गुहे!” मग थोडा वेळ गप्प राहून त्याने पुन्हा तशीच हाक मारली. “काय गं? आपल्यात काय ठरले होते ते विसरलीस का? मी बाहेरून परत आलो की तुझ्याशी बोलतो, आणि तू मला आत बोलावतेस. आज तू मला बोलावत नाहीस. बरं तर, मी दुसऱ्या गुहेत जातो, जी मला बोलावेल.” हे ऐकून सिंहाने विचार केला: “म्हणजे हा घरी आला की ही गुहा त्याला नेहमी हाक मारते. आज ती माझ्या भीतीने गप्प आहे. ते साहजिकच आहे. मनाला भीतीने ग्रासले की हातपाय चालत नाहीत, तोंडातून शब्द फुटत नाही, आणि थरकाप वाढत जातो. मीच त्याला हाक मारतो. हाक ऐकून तो आत येईल, आणि माझे जेवण होईल.” म्हणून सिंहाने हाक मारली. गुहेने त्याची गर्जना परत फेकली, आणि तिच्या प्रतिध्वनीने दाही दिशा भरून गेल्या. वनात दूरवरचे प्राणीसुद्धा घाबरले. आणि जो येणाऱ्याची आधीच तरतूद करतो त्याचे भले होते, हा श्लोक म्हणत कोल्हा पळून गेला. “याचा विचार करा,” रक्ताक्ष म्हणाला, “आणि माझ्याबरोबर चला.” त्याचा निश्चय झाला होता, आणि आपल्या अनुयायांना बरोबर घेऊन तो दूरच्या देशी निघून गेला.
गुहेला हाक मारणारा कोल्हा
ही गोष्ट काय शिकवते
कोल्हा शूरही नाही आणि बलवानही नाही. तो जगतो, कारण कुठलीही सवय आपले रक्षण करेल यावर तो कधीच विसंबत नाही. घरी परतल्यावर तो दर वेळी गुहेला हाक मारतो, ती एक परीक्षाच असते. ज्या रात्री उत्तर भलत्याच आवाजात येते, त्या रात्री तो आवाज कोणाचा हे कळेपर्यंत तो थांबत नाही. सिंह भीतीविषयी अचूक तर्क करतो, आणि तरीही उपाशीच राहतो: तोंड उघडताक्षणी त्याची हुशारीच त्याचे बिंग फोडते. इथे बुद्धी म्हणजे एवढेच: पुढे काय येणार आहे ते पाहणे, आणि आधी हालचाल करणे; जो खात्री होईपर्यंत थांबतो, त्याच्या वाट्याला शोकच येतो. रक्ताक्ष हा धडा स्वतःसाठी घेतो, आणि निघून जाणे शक्य असतानाच घेतो. कामाच्या ठिकाणी बहुतेकांनी हा क्षण अनुभवलेला असतो. एका कंपनीचा मालक एका हुशार नवख्याची सतत स्तुती करतो, आणि त्याच नवख्यावर प्रत्येक जुन्याजाणत्या माणसाचा अविश्वास असतो. एका व्यवस्थापकाने एकदा धोक्याची सूचना दिली होती, आणि त्याचे म्हणणे डावलले गेले. त्याला आता ठरवायचे आहे: पुन्हा सावध करायचे, की दुसरीकडे नोकरी शोधायला लागायचे. कोल्ह्याची परीक्षा सोपी आहे. जे नेहमी उत्तर देते, ते उत्तर द्यायचे थांबले, की ते मौन खरे माना. ही गोष्ट आर्थर डब्ल्यू. रायडर यांच्या पंचतंत्राच्या इंग्रजी अनुवादावरून (१९२५, तिसरे तंत्र) पुन्हा सांगितली आहे, आणि योहानेस हेर्टेल यांनी संपादित केलेल्या (१९०८) पूर्णभद्राच्या पाठाच्या (११९९) संस्कृत मुळाशी ताडून पाहिली आहे.