पंचतंत्र · काकोलूकीय
हाकलून दिलेला मंत्री
पाचवा उपाय
“मुंग्या आणि महासर्प” या गोष्टीत थांबलेली मुख्य कथा इथे पुढे सुरू होते. कावळ्यांचा म्हातारा मंत्री स्थिरजीवी याने आपला राजा मेघवर्ण याला दोन गोष्टी सांगितल्या होत्या: ब्राह्मणाला फसवणाऱ्या धूर्तांची, आणि महासर्पाला मारणाऱ्या मुंग्यांची. घुबडे फार दिवसांपासून मेघवर्णाचे कावळे दिसतील तिथे मारत होती. “महाराज, आणखी एक गोष्ट आहे,” स्थिरजीवी म्हणाला. “ती ऐक, तिच्यावर विचार कर, आणि ती अमलात आण.” “तात,” मेघवर्ण म्हणाला, “तुझ्या मनात काय आहे ते सांग.” “ऐक, बाळा. साम, दान, भेद आणि दंड या चार ठरलेल्या उपायांपलीकडचा एक पाचवा उपाय मी शोधून काढला आहे. मला शत्रू समज, आणि माझ्यावर कठोर शब्दांत तोंडसुख घे. शत्रूच्या हेरांना खरे वाटावे म्हणून माझ्या अंगाला रक्त फास, आणि मला या वडाच्या बुंध्याशी टाकून दे. मग तुझ्या सगळ्या लोकांना घेऊन ऋष्यमूक पर्वतावर जा, आणि तिथेच राहा. तेवढ्यात मी घुबडांचा विश्वास जिंकीन, त्यांच्या किल्ल्याची आतली माहिती काढीन, आणि दिवसा, जेव्हा त्यांना दिसत नाही, तेव्हा त्यांना मारीन.
हाकलून दिलेला मंत्री
वाळलेले इंधन
“आणि माझी जराही दया करायची नाही. म्हणतात ना:” अपि प्राणसमानिष्टान्पालितांल्लालितानपि । भृत्यान्युद्धे समुत्पन्ने पश्येच्छुष्कमिवेन्धनम् ॥ प्राणांसारखे प्रिय, जपलेले आणि लाडाने वाढवलेले सेवकसुद्धा युद्ध उभे राहिले की धन्याने वाळलेल्या इंधनासारखे पाहावे. “म्हणून तू मला अडवायचे नाहीस. राजा आपल्या सेवकांचे रक्षण स्वतःच्या प्राणांसारखे करतो. स्वतःच्या शरीराला पोसावे तसे त्यांना पोसतो, ते एका दिवसासाठी: ज्या दिवशी त्याला शत्रूला तोंड द्यावे लागते.” एवढे बोलून त्याने राजाशी खोटे भांडण सुरू केले. स्थिरजीवी राजाशी कसलाही धरबंध न ठेवता बोलतो आहे, हे पाहून राजाचे इतर सेवक त्याला मारायला उठले. मेघवर्णाने त्यांना थांबवले. “सगळे मागे व्हा. या दुष्टाला मी स्वतः शिक्षा करीन. हा शत्रूला जाऊन मिळाला आहे.” तो स्थिरजीवीच्या अंगावर चढला, आणि त्याने चोचीने त्याला हलकेच टोचले. आणलेले रक्त त्याने त्याच्या अंगाला फासले, आणि मग सांगितल्याप्रमाणे आपल्या लोकांना घेऊन तो ऋष्यमूक पर्वताकडे निघून गेला. तेवढ्यात घुबडांसाठी हेरगिरी करणारी कृकालिका त्यांचा राजा अरिमर्दन याच्याकडे गेली, आणि मेघवर्णाच्या मंत्र्याची झालेली मानहानी तिने त्याला सविस्तर सांगितली. ते ऐकून सूर्यास्ताला अरिमर्दन आपल्या लोकांना घेऊन कावळ्यांना मारायला निघाला. “चला, लवकर, लवकर!” तो म्हणाला. “घाबरून पळणारा शत्रू मोठ्या भाग्यानेच हाती येतो. पळणाऱ्या शत्रूने स्वतःच एक फट उघडी ठेवलेली असते. तो दुसरीकडे आसरा शोधत असतो, त्याचे सेवक गोंधळलेले असतात, आणि तेव्हा तो सहज सापडतो.”
हाकलून दिलेला मंत्री
सुरू केले ते पुरे करावे
असे म्हणत घुबडांनी चोहोबाजूंनी वडाला वेढा घातला. पण एकही कावळा दिसत नव्हता. अरिमर्दन स्वतःवर खूश होऊन एका फांदीवर बसला, आणि त्याचे भाट त्याची स्तुती गाऊ लागले. “ते कोणत्या दिशेने गेले ते शोधा,” त्याने हुकूम दिला. “कोणत्या वाटेने पळाले? ते एखाद्या किल्ल्यात पोहोचायच्या आत मी त्यांचा पाठलाग करून त्यांना मारीन.” झाडाखाली पडलेल्या स्थिरजीवीने विचार केला. “आमचे काय झाले हे न कळताच हे शत्रू आल्या वाटेने परत गेले, तर माझ्या हातून काहीच झाले नाही असे होईल. एखादे काम सुरूच न करणे, हे शहाणपणाचे पहिले लक्षण; आणि सुरू केलेले काम पुरे करणे, हे दुसरे. सुरू करून अर्ध्यावर मोडण्यापेक्षा सुरूच न केलेले बरे. मी थोडा आवाज करतो, आणि त्यांच्यासमोर येतो.” म्हणून त्याने क्षीण आवाज केला. तो आवाज ऐकून घुबडे त्याला मारायला धावली. “ऐका!” तो म्हणाला. “मी स्थिरजीवी, मेघवर्णाचा मंत्री. आणि माझी ही अवस्था मेघवर्णानेच केली आहे. तुमच्या धन्याला कळवा. मला त्याला पुष्कळ सांगायचे आहे.” त्यांनी आपल्या राजाला कळवले. अनेक जखमांच्या खुणांनी भरलेल्या त्या कावळ्याजवळ अरिमर्दन आश्चर्याने आला. “बोल,” तो म्हणाला, “तुझी ही अवस्था कशी झाली? सांग मला.”
हाकलून दिलेला मंत्री
अन्याय झालेला मंत्री
मग स्थिरजीवी खोटे बोलला: भांडण हेरांसाठीच रचलेले होते. “महाराज, ऐकावे. काल त्या दुष्ट मेघवर्णाने पाहिले, आपण किती कावळे मारले आहेत ते. त्याचे मन रागाने आणि दुःखाने भरून गेले, आणि तो आपल्या किल्ल्यावर चालून निघाला. मी त्याला सांगितले, ‘तू त्याच्यावर चाल करता कामा नये. ते बलवान आहेत, आणि आपण दुबळे. ज्याला भरभराट हवी, त्याने आपल्यापेक्षा बलवान शत्रूला मनानेसुद्धा विरोध करू नये. बलवानाचा नाश होत नाही, आणि ज्योतीवर झेपावणाऱ्या पतंगासारखा जो त्याच्यावर झेपावतो, त्याचा नाश ठरलेला. नजराणा देऊन तह विकत घेणे, हाच योग्य मार्ग.’ “हे ऐकल्यावर काही दुष्टांनी त्याचा राग आणखी भडकवला. मी आपल्या बाजूचा आहे, असा संशय त्याला आला, आणि त्याने माझी ही दशा केली. म्हणून आता आपले पायच माझा एकमेव आधार. फार काय सांगू, मला हालचाल करता येऊ लागताच मी आपल्याला त्याच्या घरी घेऊन जाईन, आणि एकूण एक कावळा नष्ट करीन.” यावर घुबडांचा राजा अरिमर्दन याने आपल्या पाच मंत्र्यांशी मसलत केली. त्यांनी त्याच्या वडिलांची आणि आजोबांचीही सेवा केली होती.
हाकलून दिलेला मंत्री
याला आत्ताच मारा
त्याने आधी रक्ताक्ष मंत्र्याला विचारले. “आर्या, आता काय करावे?” “महाराज, यात विचार कसला करायचा?” रक्ताक्ष म्हणाला. “मागेपुढे न पाहता याला मारून टाकावे. दुबळा शत्रू बलवान होण्याआधीच मारला पाहिजे. एकदा त्याचे धैर्य आणि बळ वाढले, की त्याला हरवणे कठीण होते. लोक असेही म्हणतात, की न मागता आलेले भाग्य जो नाकारतो, त्याला ते शाप देते. वाट पाहणाऱ्याला योग्य वेळ एकदाच येते. नंतर त्याला काही करायचे असते, तेव्हा ती पुन्हा सापडणे कठीण. आणि आणखी असेही म्हटले आहे:” चितिकां दीपितां पश्य स्फुटां भग्नां ममैव च । भिन्नश्लिष्टा तु या प्रीतिर्न सा स्नेहेन वर्धते ॥ एकदा तुटून पुन्हा जोडलेले प्रेम स्नेहाने वाढत नाही. ही पेटलेली चिता पाहा, आणि माझा हा तुटलेला फणा. “ते कसे?” अरिमर्दनाने विचारले. तेव्हा रक्ताक्षाने त्याला शेतकरी आणि सापाची गोष्ट सांगितली.
हाकलून दिलेला मंत्री
ही गोष्ट काय शिकवते
स्थिरजीवीचा पाचवा उपाय म्हणजे खोटा फितूर. फितूर विश्वासार्ह वाटावा यासाठी किती मेहनत लागते, ते हा भाग दाखवतो. सगळे काही साक्षीदारांच्या आणि हेरांच्या डोळ्यांदेखत घडते. शिक्षा मी स्वतः देईन, असे म्हणून मेघवर्ण त्याला आपल्याच कावळ्यांपासून वाचवतो, आणि ते राग कमी झाल्यासारखे नाही, उलट अधिक राग आल्यासारखे दिसते. घुबडांच्या राजाला सांगितलेली कहाणीही त्याला सुखावणारी आहे. घुबडे इतकी बलवान आहेत की त्यांच्याशी लढणे शक्य नाही, म्हणून तह करा, असा सल्ला दिल्याबद्दल कावळ्याला मार बसला. स्वतःला उघड करण्याचा धोकासुद्धा तो विचार करूनच पत्करतो: अर्ध्यावर सोडलेला डाव मुळीच न मांडलेल्या डावापेक्षा वाईट. सेवक म्हणजे वाळलेले इंधन, हा त्याचा श्लोक कठोर आहे, आणि ग्रंथाला तो अगदी तसाच अभिप्रेत आहे. धनी आपल्या सेवकांना जपतो, ते यासाठी, की युद्ध आले की त्यांना इंधनासारखे खर्च करता यावे. स्थिरजीवी हा श्लोक स्वतःलाच लावतो. आपल्या हाताखालच्या लोकांशी कसे वागावे, याचा नियम म्हणून वाचकाने तो मानायची गरज नाही. विषय आहे सन्धि-विग्रह, म्हणजे शत्रू, युद्ध आणि तह; आणि इथे त्याचे रूप आहे फितूर. एका कंपनीची प्रतिस्पर्धी कंपनीशी चुरशीची स्पर्धा चालू आहे. त्या प्रतिस्पर्ध्याचा एक वरिष्ठ व्यवस्थापक तिच्याकडे येतो. मागच्याच महिन्यात आपल्या अध्यक्षाशी जाहीर भांडण झाल्यावर त्याची हकालपट्टी झाली आहे. प्रतिस्पर्ध्याच्या कमजोर बाजूंबद्दल त्याला जे ठाऊक आहे, ते तो देऊ करतो. त्याच्याबद्दलची प्रत्येक गोष्ट पडताळल्यावर खरी ठरते. भांडण लोकांनी पाहिले आहे, त्याची तक्रार खरी वाटते, आणि ज्या कंपनीकडे तो आला आहे, तिचे तो कौतुक करतो. पेरलेला माणूस नेमका असाच दिसेल. मालमत्तेच्या कौटुंबिक वादात एक चुलतभाऊ सगळ्यांच्या देखत आपल्याच भावांशी भांडतो, आणि त्यांची गुपिते घेऊन दुसऱ्या बाजूला येऊन मिळतो. प्रश्न तोच आहे. दुसरा विषय आहे मन्त्र, म्हणजे सल्लामसलत. मेघवर्णाने केले तेच अरिमर्दन करतो: तो आपल्या मंत्र्यांना एकेक करून विचारतो. रक्ताक्ष क्षणाचाही विलंब न लावता, कसलीही शंका न घेता उत्तर देतो. मुख्य कथा इथे थांबते. पुढची गोष्ट, “सोन्याचे नाणे देणारा नाग”, तिच्या आत सांगितलेली आहे; मुख्य कथा “शत्रूचा पाहुणचार करणारा कबूतर” या गोष्टीत पुढे सुरू होते. ही गोष्ट आर्थर डब्ल्यू. रायडर यांच्या पंचतंत्राच्या इंग्रजी अनुवादावरून (१९२५, तिसरे तंत्र) पुन्हा सांगितली आहे, आणि योहानेस हेर्टेल यांनी संपादित केलेल्या (१९०८) पूर्णभद्राच्या पाठाच्या (११९९) संस्कृत मुळाशी ताडून पाहिली आहे. सुरू केलेले काम पुरे करण्याविषयीचा स्थिरजीवीचा श्लोक आणि पळणाऱ्या शत्रूविषयीचा अरिमर्दनाचा श्लोक आशयापुरते दिले आहेत; बाहेर पडायला वाट नसलेल्या किल्ल्याविषयीचा स्थिरजीवीचा श्लोक वगळला आहे.