पंचतंत्र · काकोलूकीय
कावळे आणि घुबडांचे वैर, भाग १
कधी न फिरकणारा राजा
स्थिरजीवी कावळा हा कावळ्यांचा राजा मेघवर्ण याच्या वडिलांचा जुना मंत्री. कावळे आणि घुबडे यांच्यातले हे जीवघेणे वैर सुरू कसे झाले, असे मेघवर्णाने त्याला विचारले होते. तेव्हा स्थिरजीवीने त्याला ही गोष्ट सांगितली, पक्षी आपला राजा निवडायला जमले त्या दिवसाची. फार पूर्वी सगळे पक्षी सल्लामसलतीसाठी एकत्र जमले. त्यांत होते हंस आणि सारस, कोकिळा आणि मोर, घुबडे, होले आणि कबुतरे, तित्तिर, नीलकंठ, गिधाडे, सुतार पक्षी आणि आणखी कितीतरी. “आपल्याला धनी आहे, हे खरे,” ते म्हणाले. “गरुड आपला राजा आहे. पण तो सदा भगवान नारायणाच्या सेवेतच गढलेला असतो, आणि आपला विचारसुद्धा करत नाही. नावापुरत्या धन्याचा काय उपयोग? आपण जाळ्यात सापडलो, किंवा अशाच कुठल्या संकटात पडलो, तरी तो आपल्या रक्षणासाठी काहीच करत नाही. श्लोकच आहे:” यो न रक्षति वित्रस्तान्पीड्यमानान्परैः सदा । जनान्पार्थिवरूपेण स कृतान्तो न संशयः ॥ जो भेदरलेल्या आणि सदा इतरांच्या जाचाखाली पिचणाऱ्या लोकांचे रक्षण करत नाही, तो राजाच्या रूपातला साक्षात यम असतो; यात शंका नाही. “म्हणून पक्ष्यांच्या राजपदासाठी आपल्याला दुसऱ्या कोणाचा तरी विचार केला पाहिजे.”
कावळे आणि घुबडांचे वैर, भाग १
सिंहासनावर घुबड
मग सगळ्यांची नजर घुबडाकडे गेली. त्याचा रुबाब भारदस्त होता, आणि सगळे एकमुखाने म्हणाले, “घुबडच आपला राजा होऊ दे. राज्याभिषेकाला लागणारी सगळी सामग्री आणा.” तसेच झाले. पवित्र तीर्थांचे पाणी आणले, सिंहासन मांडले. ब्राह्मण वेदघोष करू लागले, आणि चारी बाजूंनी नगारे वाजू लागले. अभिषेकाची वाट पाहत घुबड सिंहासनावर बसले. त्याच क्षणी कुठूनसा एक कावळा त्या सभेत आला. त्याच्या कर्कश ओरडण्याने तो आल्याचे सगळ्यांना कळले. “अरेच्चा!” त्याने मनात म्हटले. “हे काय? सगळे पक्षी जमलेत, आणि एवढा मोठा उत्सव?” त्याला पाहून पक्षी आपापसात कुजबुजू लागले. “म्हणतात, सगळ्या पक्ष्यांत हा सर्वांत चतुर. याचेही मत घेऊ या.” म्हणून ते कावळ्याला म्हणाले, “पक्ष्यांना राजा नाही. आम्ही सगळ्यांनी मिळून या घुबडाला सगळ्या पक्ष्यांचा राजा म्हणून अभिषेक करायचे ठरवले आहे. तुझेही मत सांग. तू अगदी योग्य वेळी आलास.”
कावळे आणि घुबडांचे वैर, भाग १
कावळा हसला
कावळा हसला. “मंडळी, हे बरोबर नाही. तुमच्यात हंस आहेत, मोर, कोकिळा, चकोर, चक्रवाक, हरियाल, सारस आणि इतर मोठमोठे पक्षी आहेत. त्यांना सोडून या दिवसा आंधळ्या, भेसूर तोंडाच्या घुबडाला अभिषेक करायचा? मला ते मान्य नाही. याच्याकडे जरा पाहा तरी:” वक्रनासं सुजिह्माक्षं क्रूरमप्रियदर्शनम् । अक्रुद्धस्येदृशं वक्त्रं भवेत्क्रुद्धस्य कीदृशम् ॥ वाकडे नाक, तिरळे डोळे, क्रूर आणि पाहवू नये असे रूप. राग आलेला नसताना याचे तोंड असे, तर रागावल्यावर कसे असेल? “हा स्वभावानेच उग्र आहे, हिंस्र, क्रूर आणि कठोर बोलणारा,” कावळा म्हणाला. “घुबडाला राजा केलेत, तर तुमचे कोणते काम कधी साधणार? आणखी एक. गरुड तुमचा धनी असताना याची गरजच काय? याच्यात गुण असते, तरी एक राजा असताना दुसरा राजा काही कामाचा नाही. एकच बलवान राजा पृथ्वीच्या कल्याणाचा. अनेक राजे म्हणजे अनर्थ, जसे युगाच्या अंती उगवणारे अनेक सूर्य. “नुसत्या गरुडाच्या नावामुळे तुम्ही कोणाच्या हाती लागत नाही. मोठ्या धन्याचे नाव घेतले की दुष्ट लोक त्याच क्षणी दूर राहतात. मोठ्यांचे नाव मोठे यश देते, असे म्हणतात: चंद्राचे नाव सांगून ससे सुखात राहिले.” “ते कसे?” पक्ष्यांनी विचारले. तेव्हा मोठ्या राजाचे नावच दुर्बळांच्या रक्षणाला पुरेसे असते, हे दाखवण्यासाठी कावळ्याने त्यांना ससे आणि चंद्राची गोष्ट सांगितली. ही गोष्ट इथे थांबते; तिच्या आत सांगितलेल्या गोष्टी आधी येतात, आणि ती “कावळे आणि घुबडांचे वैर, भाग २” या भागात पुढे सुरू होते. ही गोष्ट आर्थर डब्ल्यू. रायडर यांच्या पंचतंत्राच्या इंग्रजी अनुवादावरून (१९२५, तिसरे तंत्र) पुन्हा सांगितली आहे, आणि योहानेस हेर्टेल यांनी संपादित केलेल्या (१९०८) पूर्णभद्राच्या पाठाच्या (११९९) संस्कृत मुळाशी ताडून पाहिली आहे. राज्याभिषेकाचे विधी थोडक्यात दिले आहेत, आणि पक्ष्यांची आणि कावळ्याची बहुतेक सुभाषिते आशयापुरती दिली आहेत किंवा वगळली आहेत. ही कथा “कावळे आणि घुबडांचे वैर, भाग २” या भागात पुढे चालू राहते, आणि संपूर्ण कथा काय शिकवते, ते त्याच भागात आहे.