पंचतंत्र · काकोलूकीय
कावळे आणि घुबडांचे वैर, भाग २
जन्माचे वैर
“कावळे आणि घुबडांचे वैर, भाग १” या भागात थांबलेली ही गोष्ट, तिच्या आत सांगितलेल्या गोष्टींनंतर, इथे पुढे सुरू होते. म्हातारा कावळा स्थिरजीवी कावळ्यांचा राजा मेघवर्ण याला आपली गोष्ट पुढे सांगू लागला. सभेतल्या त्या कावळ्याने घुबडाच्या वाकड्या नाकाची आणि तिरळ्या डोळ्यांची थट्टा आधीच केली होती. आता आपली दुसरी गोष्ट सांगून झाल्यावर त्याने पक्ष्यांसमोर सगळ्याचा सारांश मांडला. “तुम्हाला रात्री दिसत नाही,” तो म्हणाला, “आणि या क्षुद्र प्राण्याला दिवसा दिसत नाही. याला धनी केलेत, तर तुमची गत ससा आणि तित्तिरासारखी होईल. विचार करा, आणि योग्य ते करा.” “याचे म्हणणे बरोबर आहे,” पक्षी म्हणाले. “राजाबद्दल आपण पुन्हा जमून मसलत करू.” आणि ते आपापल्या घरी उडून गेले. फक्त घुबड अभिषेकाची वाट पाहत सिंहासनावर बसून राहिले; त्याला दिवसा दिसत नव्हते. त्याची पत्नी कृकालिका त्याच्याजवळ होती. “कोण आहे तिथे?” त्याने हाक मारली. “अभिषेक अजून का झाला नाही?” “स्वामी,” त्याची पत्नी म्हणाली, “या कावळ्याने आपला अभिषेक मोडायची युक्ती शोधली. सगळे पक्षी उडून गेले. फक्त हा कावळा काही स्वतःच्या कारणासाठी इथे एकटा थांबला आहे. लवकर उठा, मी आपल्याला घरी नेते.” घुबडाची घोर निराशा झाली. तो कावळ्यावर उखडला. “दुष्टा, मी तुझे असे काय बिघडवले होते, की तू माझा अभिषेक मोडलास? आजपासून तुझ्यामाझ्यात वैर. म्हणतात ना:” रोहति सायकविद्धं वनं परशुना हतम् । वाचा दुरुक्तं बीभत्सं न प्ररोहति वाक्कृतम् ॥ बाणांनी विंधलेले किंवा कुऱ्हाडीने तोडलेले वन पुन्हा उगवते. पण वाईट रीतीने बोललेल्या कुरूप शब्दाने केलेली जखम कधी भरून येत नाही.
कावळे आणि घुबडांचे वैर, भाग २
उशिरा सुचलेले शहाणपण
एवढे बोलून घुबड पत्नीबरोबर घरी गेले. मग कावळा विचार करू लागला. “अरेरे, मी आपल्या बोलण्याने विनाकारण एक शत्रू कमावला. काही शब्द जागेला शोभत नाहीत, वेळेला शोभत नाहीत, पुढे काही भले करत नाहीत. ते घाव घालतात, आणि बोलणाऱ्यालाच हलके ठरवतात. ते शब्द नव्हेत; ते विष. माणूस कितीही बलवान आणि हुशार असो, तो वाट वाकडी करून शत्रू निर्माण करत नाही. आणि चांगलेच म्हटले आहे:” परपरिवादः परिषदि न कथंचित्पण्डितेन कर्तव्यः । सत्यमपि तन्न वाच्यं यदुक्तमसुखावहं भवति ॥ शहाण्या माणसाने सभेत दुसऱ्याची निंदा कधीही, कोणत्याही प्रकारे करू नये. जे बोलल्याने दुःख होते, ते खरे असले तरी बोलू नये. शहाणे लोक, कावळ्याने स्वतःशी म्हटले, काहीही करण्याआधी विश्वासू मित्रांशी पुन्हा पुन्हा चर्चा करतात, आणि एकांतात विचार करतात. त्यांनाच लक्ष्मी आणि कीर्ती मिळते. असे विचार करत तो कावळाही तिथून निघून गेला. “तर बाळा,” स्थिरजीवी राजाला म्हणाला, “घुबडांशी आपले हे वैर असे पिढ्यान् पिढ्या चालत आले आहे.”
कावळे आणि घुबडांचे वैर, भाग २
ही गोष्ट काय शिकवते
राजाच्या प्रश्नाला स्थिरजीवी एका गोष्टीने उत्तर देतो, आणि तिचा धडा त्या कावळ्याचाच, पण उशिरा सुचलेला: कठोर, अनावश्यक शब्द कायमचा शत्रू निर्माण करतात. गोष्ट काय म्हणत नाही, तेही पाहा. कावळा चुकला, असे ती म्हणत नाही. त्याचा युक्तिवाद जिंकला: तो बरोबर बोलला, असे म्हणून पक्षी घुबडाला अभिषेक न करताच उडून गेले. त्याला महाग पडली ती त्याची रीत. त्याने सगळ्या पक्ष्यांसमोर घुबडाच्या तोंडाची थट्टा केली, आणि ते गेल्यावरही तो एकटा तिथेच थांबला. घुबड त्याच्या युक्तिवादाला उत्तर देत नाही; ते त्याच्या अपमानाला उत्तर देते. विषय आहे संधि-विग्रह, म्हणजे शत्रू, युद्ध आणि तह. एक युद्ध कुठून सुरू झाले, ते ही गोष्ट दाखवते: जमिनीवरून नव्हे, अन्नावरून नव्हे, तर एका दिवशी एका पक्ष्याने दाखवलेल्या हुशारीतून. रात्रीमागून रात्री घुबडांच्या धाडींत मरणारे मेघवर्णाचे कावळे आजही त्याची किंमत मोजत आहेत. दुसरा विषय आहे मंत्र, म्हणजे सल्लामसलत. कावळ्याने चांगला सल्ला वाईट रीतीने, चारचौघांत दिला, आणि त्याच्याच शेवटच्या विचारातला नियम मोडला: काही करण्याआधी मित्रांशी चर्चा करा, आणि एकांतात विचार करा. घुबडाचा श्लोक जुना आहे. महाभारतातला शहाणा सल्लागार विदुर उद्योगपर्वात आंधळ्या धृतराष्ट्र राजाला हाच श्लोक जवळजवळ शब्दशः सांगतो.
कावळे आणि घुबडांचे वैर, भाग २
कोणालाच न आठवणारे वैर
पुष्कळ घराण्यांत दोन शाखा अशा असतात, की त्या एकमेकांशी बोलत नाहीत. का, असे विचारले, तर कोणालाच नीट सांगता येत नाही. चाळीस वर्षांपूर्वी एका लग्नात कोणीतरी काहीतरी बोलले, तिथून ते सुरू झाले. ते कदाचित खरेही होते, पण सगळ्यांसमोर बोलले गेले. ते शब्द कधी न ऐकलेली दोन्ही बाजूंची मुले हा अबोला मात्र वारशाने घेतात. ऑफिसात एका बैठकीत एका अधिकाऱ्याला सहकाऱ्याच्या प्रस्तावाबद्दल त्याचे मत विचारले जाते. प्रस्ताव कच्चा आहे, हे त्याचे म्हणणे बरोबर असते, आणि तो ते एका विनोदाने सांगतो. सगळ्यांना तो विनोद आवडतो. प्रस्ताव बारगळतो, आणि त्याबरोबर त्या सहकाऱ्याकडून पुढे कधी मिळू शकली असती ती मदतही संपते. तेच मत एकांतात, विनोदाशिवाय दिले असते, तर त्याला काहीच मोल मोजावे लागले नसते. उपयोगाचा आहे तो कावळ्याचा नियम. एखादी गोष्ट खरी आहे की नाही, एवढाच प्रश्न नसतो. ती बोलायची गरज आहे का, इथे, आत्ता, आणि या पद्धतीने, हाही प्रश्न असतो. ही गोष्ट आर्थर डब्ल्यू. रायडर यांच्या पंचतंत्राच्या इंग्रजी अनुवादावरून (१९२५, तिसरे तंत्र) पुन्हा सांगितली आहे, आणि योहानेस हेर्टेल यांनी संपादित केलेल्या (१९०८) पूर्णभद्राच्या पाठाच्या (११९९) संस्कृत मुळाशी ताडून पाहिली आहे. अनावश्यक वैरावरची आणि सल्लामसलतीवरची कावळ्याची आणखी तीन सुभाषिते आशयापुरती दिली आहेत. हे विवेचन भाग १ आणि भाग २ मिळून संपूर्ण कथेचे आहे; कथा आधीच्या “कावळे आणि घुबडांचे वैर, भाग १” या गोष्टीत सुरू होते.