पंचतंत्र · काकोलूकीय
कावळ्यांच्या राजाची मंत्रसभा, भाग १
कावळे आणि घुबडे
अमरशक्ती राजाच्या तिन्ही मुलांना सहा महिन्यांत शहाणे करीन, अशी प्रतिज्ञा करणारे वृद्ध ब्राह्मण म्हणजे विष्णुशर्मा. त्यांचे तिसरे तंत्र, काकोलूकीय, म्हणजे कावळे आणि घुबडे. शत्रूशी तह करावा, युद्ध करावे, की राजाने दुसरा कोणता मार्ग धरावा, हा त्याचा विषय. ते एका श्लोकाने सुरू होते: न विश्वसेत्पूर्वविरोधितस्य शत्रोश्च मित्रत्वमुपागतस्य । दग्धां गुहां पश्यत घूकपूर्णां काकप्रणीतेन हुताशनेन ॥ जुना वैरी मित्र झाला म्हणून त्याच्यावर कधी विश्वास ठेवू नये. घुबडांनी भरलेली ती गुहा पाहा, कावळ्यांनी आणलेल्या आगीत ती जळून गेली. “ते कसे?” राजपुत्रांनी विचारले, आणि विष्णुशर्मांनी त्यांना ही गोष्ट सांगितली. हीच तिसऱ्या तंत्राची मुख्य कथा. ती या गोष्टीपासून तंत्राच्या शेवटच्या गोष्टीपर्यंत चालते: कावळे आणि घुबडे यांच्या युद्धाची ही कथा. पहिल्या दोन तंत्रांप्रमाणे इथेही पात्रे वाटेत एकमेकांना गोष्टी सांगतात. अशी प्रत्येक गोष्ट स्वतंत्रपणे, जिथे ती सांगितली जाते तिथेच, दिली आहे. मुख्य कथा कुठे थांबते आणि कुठे पुढे सुरू होते, हे गोष्टीच्या शेवटी किंवा सुरुवातीला एका ओळीत सांगितले आहे. दक्षिणेत पृथ्वीप्रतिष्ठान नावाचे एक नगर होते. त्याच्याजवळ असंख्य फांद्यांचा एक प्रचंड वड होता. त्यावर कावळ्यांचा राजा मेघवर्ण आपल्या मोठ्या परिवारासह राहत असे. त्याने तिथेच आपले घर केले होते, आणि तिथेच तो आपले दिवस घालवत होता.
कावळ्यांच्या राजाची मंत्रसभा, भाग १
मेलेल्या कावळ्यांचे कडे
दुसरा एक राजा डोंगरातल्या एका गुहेत राहत होता. ती गुहाच त्याचा किल्ला होती. तो होता अरिमर्दन नावाचा एक मोठा घुबड, आणि त्याच्याभोवती अगणित घुबडे होती. कावळ्यांशी त्याचे जुने वैर होते. तो दूरदूर फिरे, जो कावळा दिसेल त्याला मारे आणि आपल्या वाटेने निघून जाई. तो पुन्हा पुन्हा येत राहिला. अखेर त्या वडाभोवती मेलेल्या कावळ्यांचे कडेच पडले. ग्रंथ म्हणतो, असेच होते: आळसापोटी जो शत्रूला किंवा रोगाला मोकळे रान देतो, त्याला तो हळूहळू संपवतो. एके दिवशी मेघवर्णाने आपल्या सगळ्या मंत्र्यांना बोलावले. “मंत्र्यांनो,” तो म्हणाला, “आपला हा शत्रू भयंकर आहे. तो थकत नाही, आणि घाव कधी घालायचा ते त्याला बरोबर कळते. रोज रात्री अंधार पडला की तो येतो आणि आपल्या लोकांची कत्तल करतो. त्याला उत्तर कसे द्यायचे? रात्री आपल्याला दिसत नाही. दिवसा त्याचा किल्ला कुठे आहे ते आपल्याला ठाऊक नाही; नाही तर आपण तिथे जाऊन त्याच्यावर हल्ला केला असता. तर मग सहा मार्गांपैकी कोणता धरायचा? तह (संधी), युद्ध (विग्रह), कूच (यान), किल्ल्यात ठाण (आसन), युती (संश्रय), की दुहेरी चाल (द्वैधीभाव), म्हणजे एकाच वेळी दोन तऱ्हांनी वागणे?” “महाराजांनी विचारले हे योग्यच केले,” मंत्री म्हणाले. “न विचारतासुद्धा मंत्र्याने बोलावे. आणि विचारल्यावर तर राजाचे हित ज्यात आहे ते त्याने सांगितलेच पाहिजे. विचारल्यावरही जो मंत्री शेवटी हिताचे ठरणारे सत्य सांगत नाही, फक्त ऐकायला गोड वाटेल ते बोलतो, तो शत्रूच. म्हणून आपण एकांतात जाऊन मसलत करू या.”
कावळ्यांच्या राजाची मंत्रसभा, भाग १
तह
मेघवर्णाचे पाच मंत्री होते: उज्जीवी, संजीवी, अनुजीवी, प्रजीवी आणि चिरजीवी. त्यांच्या घराण्यांनी पिढ्यान्पिढ्या त्याच्या घराण्याची सेवा केली होती. त्याने त्यांना एकेकाला विचारले. सुरुवात उज्जीवीपासून केली. “आर्या, आजच्या परिस्थितीत तुला काय वाटते?” “महाराज,” उज्जीवी म्हणाला, “आपल्यापेक्षा बलवान शत्रूशी युद्ध करू नये. हा बलवान आहे, आणि नेमक्या वेळी घाव घालतो. त्याच्याशी तह करावा. वेळ आली तर बलवानापुढे वाकावे; मग नदी जशी उलटी वाहत नाही, तशी लक्ष्मी आपल्याला सोडून जात नाही. जीव धोक्यात असेल तर दुर्जनाशीसुद्धा तह करावा: जीव राखला की राज्य राखले. आणि ज्या राजाने पुष्कळ युद्धे जिंकली आहेत, त्याच्याशी तह करावा. त्याच्या सामर्थ्यामुळे आपले बाकीचे शत्रूही आपल्यापुढे वाकतात. “बरोबरीच्या शत्रूशीसुद्धा तह बरा. युद्धात जय कधीच ठरलेला नसतो; जुगार खेळू नये, असे देवगुरू बृहस्पती सांगतात. आधी इतर तीन उपाय करून पाहावेत, आणि ते संपल्यावरच लढावे. तह करायला जो राजा फार मानी असतो, त्याला बरोबरीचा शत्रूसुद्धा पाडतो, आणि तो कच्च्या मडक्यासारखा फुटून जातो. युद्धाची तीन फळे: जमीन, मित्र आणि सोने. यांतले काहीच मिळणार नसेल, तर युद्ध सुरू करू नये. दगडांनी भरलेले उंदराचे बीळ उकरणाऱ्या सिंहाची नखे तुटतात, आणि फार तर हाती एक उंदीर लागतो. “बलवान शत्रू चालून आला की वेताची रीत धरावी आणि वाकावे, सापाची रीत कधीच नाही. वेत कालांतराने मोठे वैभव पावतो; फणा काढून डसणाऱ्या सापाच्या वाट्याला फक्त मरण येते. थोडक्यात, बलवानाशी लढण्यात मला काही अर्थ दिसत नाही. वाऱ्याच्या विरुद्ध दिशेने कोणताच ढग जात नाही.”
कावळ्यांच्या राजाची मंत्रसभा, भाग १
युद्ध
उज्जीवीने तहाची बाजू मांडली. ती ऐकून मेघवर्ण संजीवीकडे वळला. “आर्या, तुझे मतही मला ऐकायचे आहे.” “महाराज, मला हे पटत नाही,” संजीवी म्हणाला. “हा शत्रू क्रूर आहे, लोभी आहे आणि त्याला कसलाच धरबंध नाही. आणि म्हणूनच तर त्याच्याशी तह होऊ शकत नाही. धर्माची आणि सत्याची ज्याला पर्वा नाही, तो तह कितीही पक्का केला तरी आपल्या दुष्टपणामुळे लवकरच फिरतो. म्हणून आपण लढायचे, असे माझे मत आहे. जो शत्रू क्रूर, लोभी, आळशी, खोटा, बेसावध, भित्रा, चंचल आणि मूर्ख असतो, आणि आपल्याच योद्ध्यांना तुच्छ लेखतो, तो सहज उखडून टाकता येतो. “शिवाय त्याने आपला अपमान केला आहे. आता आपण तहाची भाषा काढली, तर तो आणखीच चिडेल आणि पुन्हा आपल्यावर बळ वापरेल. जो शत्रू फक्त बळापुढेच नमतो, त्याची मनधरणी करणे म्हणजे चुकीचे औषध. तापाच्या पहिल्याच अवस्थेत कोणता शहाणा माणूस रोग्यावर पाणी ओतेल? रागावलेल्याशी गोड बोलले, तर तापलेल्या तुपावर पाण्याचे थेंब पडल्यासारखा तो आणखी भडकतो. “आणि तो बलवान आहे म्हणता, तर त्याने काहीच सिद्ध होत नाही. धडाडीचा लहानसुद्धा मोठ्याला मारतो आणि त्याचे राज्य घेतो, जसा सिंह हत्तीला मारतो. जो शत्रू बळाने मारता येत नाही, तो युक्तीने मारता येतो: भीमाने स्त्रीचे रूप घेऊन कीचकांना मारले. दंड उगारलेल्या यमासारख्या राजापुढे शत्रू शरण येतात; दयाळू राजाला मात्र सगळेच मारायला टपलेले असतात. राजलक्ष्मी कितीही सुंदर असो, केशराच्या उटीसारखी शत्रूंच्या रक्ताची उटी तिला लागली नाही, तर ती तेजस्वी पुरुषांना सुख देत नाही. ज्या राजाची भूमी शत्रूंच्या रक्ताने आणि त्यांच्या बायकांच्या अश्रूंनी भिजली नाही, त्याच्या जगण्याला काय किंमत?”
कावळ्यांच्या राजाची मंत्रसभा, भाग १
कूच
संजीवीने युद्धाची हाक दिली. त्यानंतर राजाने अनुजीवीला विचारले. “आर्या, तूही तुला काय वाटते ते सांग.” “महाराज,” अनुजीवी म्हणाला, “तो दुष्ट आहे, आपल्यापेक्षा कितीतरी बलवान आहे, आणि त्याला कसलीच मर्यादा नाही. अशा शत्रूशी तहही उपयोगी नाही आणि युद्धही नाही. कूच हाच एक योग्य मार्ग. कूच दोन प्रकारचे असते. जिंकायला निघालेला राजा शत्रूवर कूच करतो; संकटात सापडलेला राजा जीव वाचवायला दूर कूच करतो. जिंकायला निघालेला राजा कार्तिकात किंवा चैत्रात निघतो. शत्रू अडचणीत असेल किंवा त्याची एखादी कमजोर बाजू दिसली, तर अचानक छापा कोणत्याही वेळी घालता येतो. आणि निघण्यापूर्वी तो शूर आणि बळकट माणसे ठेवून स्वतःचे घर सुरक्षित करतो, आणि शत्रूचा देश आपल्या हेरांनी भरून टाकतो. “स्वामी, आज आपल्याला शोभणारा तो दुसरा प्रकार: जीव वाचवण्यासाठी केलेले दूर कूच, म्हणजे माघार. त्या बलवान आणि दुष्ट वैऱ्याशी युद्धही नको आणि तहही नको. “नीतिशास्त्र सांगते, माघार घ्यायची ती काही हेतूने. धडक द्यायला एडका आधी मागे सरतो. झेप घ्यायच्या आधी सिंह संतापाने अंग आखडून दबा धरतो. म्हणून शहाणे लोक वैर मनात ठेवतात, आपले बेत लपवतात, आणि अंदाज घेत असताना सोसत राहतात. बलवान शत्रू पाहून जो राजा आपला देश सोडतो, तो युधिष्ठिराप्रमाणे जिवंत राहतो आणि पृथ्वी पुन्हा जिंकतो. पण बलवानाशी अहंकारापोटी लढणारा दुबळा राजा शत्रूला हवे तेच करतो, आणि स्वतःच्या घराचा नाश करतो. आपल्यावर आपल्यापेक्षा बलवान शत्रूने हल्ला केला आहे. ही वेळ माघारीची आहे, तहाची किंवा युद्धाची नाही.”
कावळ्यांच्या राजाची मंत्रसभा, भाग १
किल्ल्यात ठाण
अनुजीवीने माघारीचा सल्ला दिला. मग राजा प्रजीवीकडे वळला. “आर्या, तूही तुला काय वाटते ते सांग.” “महाराज,” प्रजीवी म्हणाला, “मला या तिन्हींपैकी एकही पसंत नाही: तह नाही, युद्ध नाही, आणि कूच तर मुळीच नाही. आपल्या जागी असताना मगर हत्तींच्या राजालाही ओढून पाण्यात नेते. आपली जागा सोडली, की कुत्रासुद्धा मगरीवर मात करतो. बलवान शत्रू चालून आला की राजाने आपल्या किल्ल्यात राहून शिकस्त करावी, आणि तिथून आपल्या सुटकेसाठी मित्रांना बोलवावे. शत्रू येतो आहे असे ऐकताच जो घाबरून घर सोडतो, त्याला ते पुन्हा कधीच मिळत नाही. “आपल्या जागी असलेला एकटा माणूस शंभर शत्रूंशी लढू शकतो, तेही बलवान शत्रूंशी. म्हणून ती जागा सोडू नये. किल्ला बळकट करावा. त्यात रसद भरून ठेवावी, आणि मदत येण्याचा मार्ग मोकळा ठेवावा. यंत्रे, तट, खंदक आणि बाण यांनी तो सज्ज करावा. लढायचा निश्चय करून त्याच्या मध्यभागी राहावे. जगलात तर कीर्ती मिळते. मेलात तर स्वर्ग. “आणि दुबळे एकत्र राहिले, तर बलवानसुद्धा त्यांना चिरडू शकत नाही. दाटीने वाढलेल्या झुडपांना वादळ सोडून देते. एकटा वृक्ष कितीही मोठा आणि खोल मुळांचा असला, तरी जोराच्या तडाख्याने उन्मळून पडू शकतो. एकमेकांना आधार देत जवळजवळ उभे असलेले वृक्ष मात्र भरधाव वाऱ्यानेही पडत नाहीत. एकटा माणूसही तसाच, तो कितीही शूर असला तरी. शत्रूंना तो सोपे सावज वाटतो, आणि मग ते त्याचा घात करतात.”
कावळ्यांच्या राजाची मंत्रसभा, भाग १
युती
प्रजीवीने किल्ल्यात ठाण मांडायचा सल्ला दिला. सर्वांत शेवटी मेघवर्णाने चिरजीवीला विचारले. “आर्या, तूही तुला काय वाटते ते सांग.” “महाराज,” चिरजीवी म्हणाला, “सहा मार्गांपैकी मला युती योग्य वाटते. तोच मार्ग धरावा. सक्षम आणि तेजस्वी राजासुद्धा एकटा काय करू शकतो? वारा नसलेल्या जागी पडलेला अग्नी आपोआप विझतो. म्हणून आहात तिथेच राहावे, आणि शत्रूसमोर उभा राहू शकेल अशा एखाद्या बलवानाचा आश्रय घ्यावा. घर सोडून दुसरीकडे गेलात, तर कोणी एका शब्दानेसुद्धा मदत करणार नाही. जंगल जाळणाऱ्या आगीचा वारा मित्र असतो, आणि तोच वारा दिवा विझवतो. दुबळ्याची कोणाला पर्वा? “युतीतला मित्र बलवानच असला पाहिजे असेही नाही. दुबळेसुद्धा एकमेकांचे रक्षण करतात. इतर बांबूंनी वेढलेला बांबू उपटता येत नाही, आणि मित्रांनी वेढलेला दुबळा राजाही. आणि युती थोरांशी असेल, तर उत्तमच. थोरांचा सहवास कोणाला मोठे करत नाही? कमळाच्या पानावर पडलेला पाण्याचा थेंब मोत्यासारखा दिसतो. म्हणून स्वामी, मित्राशिवाय या शत्रूला उत्तर नाही. युती करावी. हे माझे मत.” ही गोष्ट आर्थर डब्ल्यू. रायडर यांच्या पंचतंत्राच्या इंग्रजी अनुवादावरून (१९२५, तिसरे तंत्र) पुन्हा सांगितली आहे, आणि योहानेस हेर्टेल यांनी संपादित केलेल्या (१९०८) पूर्णभद्राच्या पाठाच्या (११९९) संस्कृत मुळाशी ताडून पाहिली आहे. मंत्र्यांची बहुतेक सुभाषिते आशयापुरती दिली आहेत किंवा वगळली आहेत. हा भाग पुढच्या “कावळ्यांच्या राजाची मंत्रसभा, भाग २” या गोष्टीत चालू राहतो, आणि दोन्ही भाग काय शिकवतात ते तिथे दिले आहे.