पंचतंत्र · काकोलूकीय
कावळ्यांच्या राजाची मंत्रसभा, भाग २
म्हातारा मंत्री
रोज रात्री कावळे मारणाऱ्या घुबडांच्या राजाविषयी, अरिमर्दनाविषयी, कावळ्यांचा राजा मेघवर्ण याने आपल्या पाचही मंत्र्यांचे म्हणणे ऐकून घेतले होते. उज्जीवीने तहाचा आग्रह धरला होता, संजीवीने युद्धाचा, अनुजीवीने कूच करण्याचा, प्रजीवीने किल्ल्यात ठाण मांडण्याचा आणि चिरजीवीने युतीचा. आता तो एका म्हाताऱ्या कावळ्याकडे वळला. तो त्याच्या वडिलांचा मंत्री होता. त्याचे नाव स्थिरजीवी. तो दूरवरचे पाहणारा होता, आणि नीतीचा प्रत्येक ग्रंथ त्याने शेवटपर्यंत वाचला होता. राजाने त्याला नमस्कार केला. “तात,” तो म्हणाला, “तू इथे बसलेला असताना मी या सगळ्यांना विचारले, ते मुद्दाम. तू सगळे ऐकलेस. आता योग्य काय ते सांग, आणि तसेच होऊ दे.” “बाळा,” स्थिरजीवी म्हणाला, “यांनी जे जे सांगितले ते सगळे नीतिग्रंथांतूनच आले आहे, आणि प्रत्येक मार्ग आपापल्या वेळी योग्य असतो. पण ही वेळ दुहेरी चालीची आहे: शत्रूशी एकाच वेळी दोन तऱ्हांनी वागण्याची. श्लोकच आहे:” अविश्वासं सदा तिष्ठेत्संधिना विग्रहेण च । द्वैधीभावं समाश्रित्य पापे शत्रौ बलीयसि ॥ शत्रू दुष्ट असेल आणि आपल्यापेक्षा बलवान असेल, तर दुहेरी चाल धरावी, आणि तह असो वा युद्ध, त्याच्यावर कधीच विश्वास ठेवू नये. “जे स्वतः शत्रूवर कधी विश्वास ठेवत नाहीत, ते त्याचा विश्वास जिंकू शकतात, आणि मग त्याला सहज उखडून टाकतात. ज्याला उखडायचे आहे, त्या शत्रूलाही शहाणे लोक काही काळ वाढू देतात. कफ पुरता काढून टाकता यावा म्हणून आधी गूळ देऊन तो वाढवतात, तसेच.
कावळ्यांच्या राजाची मंत्रसभा, भाग २
सरळ वागणे मोजक्यांशी
“एकाच मनाने, दुटप्पीपणा न करता सरळ कोणाशी वागावे, हेही ग्रंथ सांगतात. बायकांशी, शत्रूशी, खोट्या मित्राशी, आणि सगळ्यात जास्त शरीर विकणाऱ्या बायकांशी जो सरळ वागतो, तो टिकत नाही. देवांशी, ब्राह्मणांशी, स्वतःशी आणि आपल्या गुरूशी सरळ वागावे. बाकी सगळ्यांशी दुहेरी चाल. इंद्रियांवर ताबा मिळवलेल्या तपस्व्यांच्या सरळपणाची स्तुती नेहमीच होते. वैभवाची भूक असलेल्यांसाठी तो नाही, आणि राजांसाठी तर मुळीच नाही. “दुहेरी चाल धरलीस, तर तुझे घर तुझ्याकडेच राहील. तुझा शत्रू लोभावर जगतो, आणि मृत्यूच त्याला लवकर हुसकून लावेल. शिवाय त्याची एखादी कमजोर बाजू दिसली, तर ती तुला कळेल, आणि तू त्याला मारशील.” “तात,” मेघवर्ण म्हणाला, “तो कुठे राहतो हेसुद्धा मला ठाऊक नाही. मग त्याची कमजोर बाजू मला कशी कळणार?” “बाळा,” स्थिरजीवी म्हणाला, “हेरांकरवी मी तुला तो कुठे राहतो तेच नाही, तर त्याची कमजोर बाजूही दाखवीन. गाई वासाने पाहतात, ब्राह्मण वेदांनी, राजे हेरांनी, आणि बाकीचे लोक डोळ्यांनी. विश्वासू हेरांकरवी जो राजा स्वतःच्या बाजूचे अधिकारी ओळखतो, आणि शत्रूच्या बाजूचे तर त्याहून चांगले, तो कधीच संकटात पडत नाही.” “तात,” मेघवर्ण म्हणाला, “हे अधिकारी कोण? किती असतात? आणि हेर कसे असतात? मला सगळे सांग.”
कावळ्यांच्या राजाची मंत्रसभा, भाग २
अठरा आणि पंधरा
“युधिष्ठिराने नारद मुनींना नेमका हाच प्रश्न विचारला होता, आणि त्यांनी त्याचे उत्तर दिले होते,” स्थिरजीवी म्हणाला. “शत्रूच्या बाजूला अठरा अधिकारी असतात, आणि आपल्या बाजूला पंधरा. प्रत्येकाला तीन गुप्त हेरांकरवी ओळखले जाते, आणि त्यांच्या जोरावर राजा दोन्ही बाजू मुठीत ठेवतो. अधिकारी म्हणजे ज्याच्यावर एखादी जबाबदारी सोपवली आहे तो. त्याने ती वाईट पार पाडली, तर धन्याचा नाश होतो. चांगली पार पाडली, तर राजाचा उत्कर्ष होतो. “शत्रूच्या बाजूचे अधिकारी म्हणजे मुख्य प्रधान, राजपुरोहित, सेनापती, युवराज, खजिनदार, असे. यांना एकमेकांविरुद्ध उभे केले, की शत्रू हरलाच. “स्वतःच्या बाजूचे म्हणजे राणी, राजमाता, अंतःपुराचा कारभारी, वैद्य, ज्योतिषी, विडा देणारा आणि गणिका, असे. यांच्याकरवी स्वतःच्याच बाजूचा नाश होतो. घरात वैद्य, ज्योतिषी आणि गुरू हेरांचे काम करतात. शत्रूकडे काय चालले आहे, ते सर्व गारुडी आणि वेडे यांना ठाऊक असते.” “तात,” मेघवर्ण म्हणाला, “कावळे आणि घुबडे यांच्यातले हे जीवघेणे वैर सुरू तरी कसे झाले?” “ऐक,” स्थिरजीवी म्हणाला, आणि पक्षी आपला राजा निवडायला जमले, त्या दिवसाची गोष्ट त्याने सांगितली.
कावळ्यांच्या राजाची मंत्रसभा, भाग २
ही गोष्ट काय शिकवते
या तिसऱ्या तंत्राचा विषय आहे संधि-विग्रह: शत्रू, युद्ध आणि तह. या भागात भारतीय राजनीतीचे सहा मार्ग मांडले आहेत. अर्थशास्त्राचे सातवे अधिकरण संपूर्णपणे याच मार्गांवर आहे. इथे प्रत्येक मार्गाची बाजू एकेक मंत्री नेटाने मांडतो. स्थिरजीवी त्यांतला एकही चुकीचा ठरवत नाही: प्रत्येक मार्ग आपापल्या वेळी योग्य. इथे निर्णय होतो तो राजाने सुरुवातीलाच सांगितलेल्या दोन गोष्टींवरून. शत्रू अधिक बलवान आहे, आणि तो कुठे राहतो हे कावळ्यांना ठाऊक नाही. म्हणून म्हातारा मंत्री सुरुवात हेरांपासून करतो. बलवान आणि बेइमान शत्रूला त्याचे उत्तर थंड आहे: त्याच्यावर कशातच विश्वास ठेवू नका, त्याचा विश्वास जिंका, आणि कमजोर बाजू दिसेपर्यंत थांबा. बायका आणि गणिका यांच्याशी सरळ वागणारा टिकत नाही, असे तो म्हणतो. हे ग्रंथाचे मत आहे, आणि तेही कठोर; वाचकाने ते मानलेच पाहिजे असे नाही. एखाद्या दुकानदाराच्या समोरच्या बाजूला मोठ्या साखळीचे दुकान उघडते. शेजारची दुकाने बंद पडेपर्यंत भाव पाडत राहणे, हा त्या साखळीचा लौकिक. त्या दुकानदारापुढेही हेच सहा मार्ग असतात. तो दुकान विकून टाकू शकतो, भावात टक्कर देऊ शकतो, किंवा जागा बदलू शकतो. स्वतःच्या गिऱ्हाइकांच्या जोरावर पाय रोवून उभा राहू शकतो, किंवा इतर छोट्या दुकानदारांशी हातमिळवणी करू शकतो. यांतला योग्य मार्ग कोणता, हे दोन गोष्टींवर ठरते: साखळीचा खिसा किती खोल आहे, आणि ती कुठे कमजोर आहे. या गोष्टी कदाचित त्याला अजून ठाऊकही नसतील. स्थिरजीवीने त्याला आधी हे शोधून काढायला सांगितले असते. दुसरा विषय आहे मंत्र, म्हणजे सल्लामसलत. मंत्री सुरुवात करण्याआधीच त्याचा नियम सांगतात. विचारले असो वा नसो, मंत्र्याने राजाचे हित ज्यात आहे ते सांगितलेच पाहिजे, त्याला गोड वाटेल ते नव्हे. मग ते तसेच वागतात. संजीवी सुरुवातच “मला हे पटत नाही” अशी करतो, आणि प्रजीवी एका दमात तीन मार्ग फेटाळतो. असा सल्ला हवा असलेल्या प्रमुखाने मेघवर्णासारखे विचारावे: एका वेळी एका सल्लागाराला, आणि सर्वांत विश्वासू सल्लागाराला सर्वांत शेवटी. मुख्य कथा इथे थांबते. पुढची गोष्ट, “कावळे आणि घुबडांचे वैर, भाग १”, तिच्या आत सांगितलेली आहे; मुख्य कथा “तीन धूर्त आणि ब्राह्मणाचा बोकड” या गोष्टीत पुढे सुरू होते. ही गोष्ट आर्थर डब्ल्यू. रायडर यांच्या पंचतंत्राच्या इंग्रजी अनुवादावरून (१९२५, तिसरे तंत्र) पुन्हा सांगितली आहे, आणि योहानेस हेर्टेल यांनी संपादित केलेल्या (१९०८) पूर्णभद्राच्या पाठाच्या (११९९) संस्कृत मुळाशी ताडून पाहिली आहे. म्हाताऱ्या मंत्र्याची बहुतेक सुभाषिते आशयापुरती दिली आहेत किंवा वगळली आहेत, आणि नारदाच्या यादीतले बहुतेक अधिकारीही. हा भाग आधीच्या “कावळ्यांच्या राजाची मंत्रसभा, भाग १” या गोष्टीत सुरू होतो.