पंचतंत्र · काकोलूकीय
मुलगी केलेली उंदरी
अग्निप्रवेशाची इच्छा
“बायकोच्या प्रियकराला खांद्यावर नेणारा सुतार” या गोष्टीत थांबलेली मुख्य कथा इथे पुढे सुरू होते, आणि तिच्यातूनच ही गोष्ट येते. घुबडांनी रक्ताक्षाकडे लक्ष दिले नाही. त्यांनी कावळ्यांचा मंत्री स्थिरजीवी याला उचलले, आणि आपल्या किल्ल्याकडे नेऊ लागले. वाटेत स्थिरजीवी घुबडांचा राजा अरिमर्दन याच्याशी बोलला. त्याचा प्रत्येक शब्द ढोंग होता. “महाराज, आज माझी जी अवस्था आहे, तीत मी आपल्या काहीच उपयोगी पडू शकत नाही. मला आश्रय देऊन काय मिळणार? मला धगधगत्या आगीत शिरायचे आहे. एवढी कृपा करावी: मला अग्नी द्यावा, आणि मला जाऊ द्यावे.” स्थिरजीवीला मारावे, असा सल्ला देणाऱ्या घुबडांच्या मंत्र्याने, रक्ताक्षाने, त्याचा खरा डाव ओळखला. तुला आगीत उडी का घ्यायची आहे, असे त्याने विचारले. “तुमच्यासाठीच कावळ्यांचा राजा मेघवर्ण याने माझी ही दशा केली,” स्थिरजीवी म्हणाला. “म्हणून मला घुबड म्हणून पुन्हा जन्म घ्यायचा आहे, म्हणजे कावळ्यांच्या वैराची फेड करता येईल.” रक्ताक्ष नीतिशास्त्रात मुरलेला होता. “बाबा रे,” तो म्हणाला, “तू कपटी आहेस, आणि खोटे बोलण्यात पटाईत. घुबडाच्या पोटी जन्मलास, तरी तुला तुझ्या कावळ्याच्या जन्माचेच कौतुक वाटत राहील. याविषयी एक गोष्ट सांगतात:” सूर्यं भर्तारमुत्सृज्य पर्जन्यं मारुतं गिरिम् । स्वयोनिं मूषिकी प्राप्ता स्वजातिर्दुरतिक्रमा ॥ सूर्याला नवरा म्हणून नाकारून, आणि मेघ, वारा आणि पर्वत यांनाही डावलून, मुलगी झालेली उंदरी आपल्याच जातीकडे परत गेली. आपला मूळ स्वभाव ओलांडणे कठीण असते. “ते कसे?” स्थिरजीवीने विचारले. तेव्हा स्वभाव बदलत नाही, हे दाखवण्यासाठी रक्ताक्षाने त्याला ही गोष्ट सांगितली.
मुलगी केलेली उंदरी
गंगेकाठचे ऋषी
गंगेच्या काठी तपस्व्यांनी भरलेला एक आश्रम होता. त्याचे प्रमुख याज्ञवल्क्य नावाचे ऋषी होते. एके दिवशी गंगेत स्नान करून ते आचमन करू लागले, तोच ससाण्याच्या चोचीतून सुटलेली एक उंदरी त्यांच्या ओंजळीत पडली. त्यांनी तिला वडाच्या पानावर ठेवले. मग पुन्हा स्नान आणि आचमन करून शुद्धीचे विधी केले. त्यानंतर आपल्या तपाच्या बळाने त्यांनी त्या उंदरीची मुलगी केली, आणि तिला आपल्याबरोबर घरी नेले. त्यांच्या पत्नीला मूलबाळ नव्हते. “प्रिये, हिला घे,” ते म्हणाले. “ही तुझी मुलगी म्हणून जन्मली आहे. हिला नीट वाढव.” त्यांच्या पत्नीने तिला लाडाकोडात वाढवले. मुलगी बारा वर्षांची झाली, तेव्हा ती लग्नाची झाली आहे, हे आईने पाहिले. “नाथ,” ती म्हणाली, “तुमच्या मुलीच्या लग्नाची योग्य वेळ टळून चालली आहे, हे तुम्हाला कसे दिसत नाही?” “प्रिये, तू म्हणतेस ते खरे आहे,” ऋषी म्हणाले, आणि त्यांनी या विषयावरचे श्लोक सांगितले. स्त्रियांचा उपभोग आधी देव, चंद्र, गंधर्व आणि अग्नी घेतात, आणि त्यानंतरच पुरुष; म्हणून त्यांच्या ठायी दोष नसतो, असे हे श्लोक सांगतात. मुलीचे लग्न तिची पहिली पाळी येण्याआधी करावे, आणि आठव्या वर्षी केलेले लग्न प्रशस्त मानले जाते. ती अविवाहित असताना तिला पहिले रक्त आले, तर ते तिच्या बापाला मारते. त्यानंतरही ती अविवाहित राहिली, तर तिला हवे त्याला ती स्वतःला देऊ शकते. म्हणून ती लहान असतानाच तिचे लग्न करून द्यावे, असे आद्य धर्मशास्त्रकार स्वायंभुव मनूंनी सांगितले आहे. बापाच्या घरी अविवाहित असताना जिला रक्त येते, तिचे लग्न कधीच होऊ शकत नाही; ती नीच, शूद्र स्त्री मानली जाते. ती वयात आली की बापाने तिला दिलेच पाहिजे, मग वर तिच्याहून श्रेष्ठ असो, बरोबरीचा असो वा हीन; त्यात काही दोष नाही.
मुलगी केलेली उंदरी
तिला शोभेल असा वर
“म्हणून मी तिला तिच्या तोलामोलाच्या वराला देईन,” ऋषी पुढे म्हणाले. “लग्न आणि मैत्री बरोबरीच्यांमध्ये होते: ज्यांचे धन आणि कुळ सारखे आहे, त्यांच्यात; पोटभर खाणाऱ्या आणि उपाशी माणसात नव्हे. आणि शहाणे लोक सात गोष्टी तोलूनच मुलगी देतात: कुळ, शील, पाठीशी उभे राहणारे लोक, विद्या, धन, रूप आणि वय. बाकीचा विचार करण्याची गरज नाही. तेव्हा तिला पसंत असेल, तर मी भगवान सूर्याला बोलावून तिला त्याला देईन.” “त्यात काय वाईट आहे?” त्यांची पत्नी म्हणाली. “तसेच करा.” ऋषींनी सूर्याला बोलावले. सूर्य लगेच आला, आणि मला का बोलावले, असे त्याने विचारले. “ही माझी मुलगी,” ऋषी म्हणाले. “हिच्याशी लग्न कर.” मग ते मुलीकडे वळले. “मुली, तिन्ही लोकांना उजळणारा हा दीप तुला पसंत आहे का?” “बाबा, हा म्हणजे नुसती जळजळीत धग,” ती म्हणाली. “मला हा नको. याच्याहून चांगल्या कोणाला तरी बोलवा.” तेव्हा ऋषींनी सूर्याला विचारले, तुझ्याहून मोठा कोणी आहे का? “आहे,” सूर्य म्हणाला. “मेघ माझ्याहून मोठा आहे. त्याने मला झाकले, की मी दिसतसुद्धा नाही.”
मुलगी केलेली उंदरी
मेघ, वारा, पर्वत आणि उंदीर
ऋषींनी मेघाला बोलावले आणि म्हणाले, “मुली, मी तुला याला देतो.” पण ती म्हणाली, “हा काळा आहे, आणि स्वभावाने थंड. याच्याहून वरचढ असलेल्या कोणाला तरी मला द्या.” ऋषींनी मेघाला विचारले, तुझ्याहून मोठा कोणी आहे का? मेघाने वाऱ्याचे नाव घेतले. म्हणून ऋषींनी वाऱ्याला बोलावले, आणि तिला त्याला देऊ केले. “बाबा, हा फारच चंचल आहे,” ती म्हणाली. “याच्याहूनही मोठ्या कोणाला तरी आणा.” ऋषींनी वाऱ्यालाही तसेच विचारले, तेव्हा त्याने पर्वताचे नाव घेतले. ऋषींनी पर्वताला बोलावले, आणि तिला त्याला देऊ केले. “बाबा, हा स्वभावाने कठोर आहे, आणि ताठर,” ती म्हणाली. “मला दुसऱ्या कोणाला तरी द्या.” ऋषींनी त्या पर्वतराजाला विचारले, तुझ्याहून मोठा कोणी आहे का? “उंदीर माझ्याहून मोठे आहेत,” पर्वत म्हणाला. ऋषींनी एका उंदराला बोलावले, आणि मुलीला दाखवले. “मुली,” ते म्हणाले, “हा उंदीर तुला पसंत आहे का?” तिने त्याच्याकडे पाहिले, आणि तिच्या मनात आले: “हा तर माझ्याच जातीचा!” तिच्या सर्वांगावर रोमांच उभे राहिले. “बाबा,” ती म्हणाली, “मला उंदरी करा आणि याला द्या, म्हणजे माझ्या जातीला शोभेल असा संसार मला करता येईल.” आणि ऋषींनी आपल्या तपाच्या बळाने तिला पुन्हा उंदरी केले, आणि त्या उंदराला दिले. “म्हणूनच मी म्हणतो, आपला मूळ स्वभाव ओलांडणे कठीण असते,” रक्ताक्षाने गोष्ट संपवली.
मुलगी केलेली उंदरी
ही गोष्ट काय शिकवते
रक्ताक्षाचा मुद्दा असा: शत्रूची बाजू सोडून आलेला आपली जात बदलत नाही. स्थिरजीवी घुबडांना निष्ठेचा सगळ्यात पक्का पुरावा देऊ करतो: त्यांच्यातला एक म्हणून जन्म घेण्यासाठी तो स्वतःला जाळून घ्यायला तयार आहे. रक्ताक्ष ओळखतो, की यानेसुद्धा काहीच सिद्ध होत नाही. घुबड म्हणून पुन्हा जन्मलेला कावळा मनाने कावळाच राहील; ऋषींच्या तपोबलाने मुलगी झालेल्या उंदरीनेही उंदराला आपला म्हणून ओळखलेच. मुख्य कथा वाचणाऱ्याला ठाऊक आहे, की रक्ताक्षाचे बरोबर आहे. विषय आहे संधि-विग्रह, म्हणजे शत्रू, युद्ध आणि तह; आणि बाजू बदलून येणारा हा त्यातला सर्वांत जुना प्रश्न. प्रतिस्पर्धी कंपनीतला एक वरिष्ठ अधिकारी तुमच्याकडे येतो. तिथे त्याला वाईट वागणूक मिळाली, आणि त्याला तुमच्यातला व्हायचे आहे, असे तो सांगतो. तो कदाचित खरेही बोलत असेल. पण त्याचे मित्र, त्याच्या सवयी, “आम्ही” म्हणजे कोण याची त्याची जाणीव, हे सगळे पलीकडच्या गोटात घडले आहे. तो जितकी मोठी शपथ घेतो, तितकी ती अधिक काळजीपूर्वक तोलून पाहिली पाहिजे. पण हा नियम दुधारी आहे. माणसे प्रामाणिकपणेही बाजू बदलतात, आणि कोणत्याही नवख्यावर विश्वास न ठेवणारी सभा प्रामाणिक माणसालाही परत पाठवते. रक्ताक्षाचा नियम सावधगिरीचा आहे, पुराव्याचा नाही; इथे तो बरोबर ठरतो तो मुख्य कथेमुळे, उंदरीमुळे नव्हे. दुसरा विषय आहे गृह, म्हणजे घरसंसार. मुली वयात येण्याआधी त्यांची लग्ने करावीत, आणि आठवे वर्ष त्यासाठी प्रशस्त, हे सांगणारे श्लोक म्हणजे ग्रंथाचे मत आहे. ऋषी ते परंपरेने आलेले धर्मनियम म्हणून सांगतात, आणि त्यांतला एक मनूच्या नावाने. ते इथे ग्रंथाच्या आशयानुसार दिले आहेत, आणि ते वाचकाला पटायलाच हवेत असे नाही. ही गोष्ट आर्थर डब्ल्यू. रायडर यांच्या पंचतंत्राच्या इंग्रजी अनुवादावरून (१९२५, तिसरे तंत्र) पुन्हा सांगितली आहे, आणि योहानेस हेर्टेल यांनी संपादित केलेल्या (१९०८) पूर्णभद्राच्या पाठाच्या (११९९) संस्कृत मुळाशी ताडून पाहिली आहे. मुलींच्या लग्नाविषयीचे श्लोक आशयापुरते दिले आहेत.