पंचतंत्र · काकोलूकीय
मुंग्या आणि महासर्प
पुष्कळ आणि बलाढ्य
“तीन धूर्त आणि ब्राह्मणाचा बोकड” या गोष्टीत थांबलेली मुख्य कथा इथे पुढे सुरू होते, आणि तिच्यातूनच ही गोष्ट येते. तीन धूर्तांनी एका ब्राह्मणाला फसवून त्याचा बोकड कसा लाटला, ते कावळ्यांचा म्हातारा मंत्री स्थिरजीवी याने आपला राजा मेघवर्ण याला नुकतेच सांगितले होते. तो पुढे म्हणाला, “आणखी एक गोष्ट. पुष्कळ जणांशी कधी वैर घेऊ नये, ते दुबळे असले तरी. म्हणतात ना:” बहवो न विरोद्धव्या दुर्जयो हि महाजनः । स्फुरन्तमपि नागेन्द्रं भक्षयन्ति पिपीलिकाः ॥ पुष्कळांशी वैर घेऊ नये, कारण मोठा जमाव जिंकणे कठीण असते. सर्पराज कितीही तडफडला, तरी मुंग्या त्याला खाऊन टाकतात. “ते कसे?” मेघवर्णाने विचारले. तेव्हा दुबळेसुद्धा पुरेशा संख्येने असले, तर सर्वांत बलवानालाही पाडू शकतात, हे दाखवण्यासाठी स्थिरजीवीने त्याला ही गोष्ट सांगितली. एका वारुळात अतिदर्प, म्हणजे “अति गर्विष्ठ”, नावाचा एक प्रचंड काळा साप राहत होता. एके दिवशी बिळातून बाहेर पडायची नेहमीची वाट सोडून तो दुसऱ्या, अरुंद तोंडातून बाहेर येऊ लागला. त्याचे शरीर प्रचंड, आणि भोक लहान. दैवयोग असा, की अंग चेपून बाहेर पडताना त्याचे शरीर जखमी झाले. रक्ताच्या वासाने मुंग्या आल्या. चोहोबाजूंनी त्या त्याच्यावर तुटून पडल्या, आणि तो बेजार झाला. त्याने काही मारल्या, काहींना दंश केला; पण तो मारणार तरी किती, आणि डसणार तरी किती? त्या फारच जास्त होत्या. त्याच्या अनेक जखमा त्यांनी कुरतडून मोठ्या केल्या, अखेर त्याचे सारे अंग फाटून गेले, आणि अतिदर्प मेला. “म्हणून मी म्हणतो,” स्थिरजीवीने गोष्ट संपवली, “पुष्कळांशी वैर घेऊ नये.”
मुंग्या आणि महासर्प
ही गोष्ट काय शिकवते
धडा साधा आणि व्यवहारी आहे: संख्येपुढे आकाराचा बचाव चालत नाही. विषय आहे सन्धि-विग्रह, म्हणजे शत्रू, युद्ध आणि तह; आणि त्यातही शत्रूचे बळ ओळखणे. जो बलवान माणूस आपले विरोधक एकेक करून मोजतो, तो चुकीचे मोजतो. आणि अतिदर्पाने जखम आधी स्वतःच करून घेतली: तो आपल्याला न मावणाऱ्या फटीत घुसला. रक्तानेच मुंग्या आल्या. एक बांधकाम व्यावसायिक आपल्या वीस छोट्या पुरवठादारांचे पैसे उशिरा देतो, प्रत्येकाचे महिना-दोन महिने. प्रत्येक जण ते एकट्याने सोसतो. मग त्याची एक इमारत कोर्टाच्या आदेशाने अडते, आणि ही बातमी पसरते. त्याच आठवड्यात सिमेंटवाला, विजेचे काम करणारा आणि फरशीवाला, तिघेही पैसे मिळेपर्यंत काम थांबवतात, आणि बाकीचे त्यांच्या मागोमाग. बलवानाने पुष्कळांना सर्वांत जास्त भ्यावे, ते त्याचे रक्त वाहू लागेल त्या दिवशी. ही गोष्ट आर्थर डब्ल्यू. रायडर यांच्या पंचतंत्राच्या इंग्रजी अनुवादावरून (१९२५, तिसरे तंत्र) पुन्हा सांगितली आहे, आणि योहानेस हेर्टेल यांनी संपादित केलेल्या (१९०८) पूर्णभद्राच्या पाठाच्या (११९९) संस्कृत मुळाशी ताडून पाहिली आहे.