पंचतंत्र · काकोलूकीय
ससा आणि तित्तिराचा न्याय करणारे मांजर
राजा नसलेला बरा
स्थिरजीवीची गोष्ट पुढे चालू होती. घुबडाला आपला राजा करायला पक्षी जमले होते, आणि एक कावळा त्याविरुद्ध बोलत होता. नुसते चंद्राचे नाव घेऊन एका सशाने हत्तीला पळवून लावले होते. ती गोष्ट त्याने नुकतीच सांगितली होती: पक्ष्यांच्या रक्षणाला गरुडाचे नावच पुरेसे आहे, असे तो म्हणाला होता. आता तो आणखी पुढे गेला. “याहून वाईट आहे,” तो म्हणाला. “हे घुबड क्षुद्र आहे, दुष्ट मनाचे आणि वाईट बुद्धीचे. प्रजेचे रक्षण करण्याची ताकद त्याच्यात नाही. रक्षणाचे सोडा, याच्यापासून धोकाच संभवतो. म्हणतात ना:” क्षुद्रमर्थपतिं प्राप्य कुतो विवदतां सुखम् । उभावपि क्षयं प्राप्तौ मार्जाराच्छशतित्तिरी ॥ भांडणारे पक्षकार क्षुद्र धन्यापुढे गेले, तर त्यांचे कसले भले होणार? ससा आणि तित्तिर दोघेही मांजरापायी नाश पावले. “ते कसे?” पक्ष्यांनी विचारले. तेव्हा क्षुद्र धनी न्याय मागायला येणाऱ्यांचाच नाश करतो, हे दाखवण्यासाठी कावळ्याने त्यांना स्वतः पाहिलेली एक घटना सांगितली. फार पूर्वी, कावळा पक्ष्यांना सांगू लागला, मी एका झाडावर राहत होतो. त्याच झाडाखाली एक तित्तिर राहत होता. शेजारी मित्र होतातच, तसे आम्ही दोघे जिवलग झालो. रोज दाणे टिपून, भटकून झाले की संध्याकाळ आम्ही एकत्र घालवत असू. एकमेकांना चटकदार सुभाषिते ऐकवत असू, जुन्या ग्रंथांतल्या कथा सांगत असू, कोडी घालत असू, आणि एकमेकांना भेटी देत असू.
ससा आणि तित्तिराचा न्याय करणारे मांजर
ढोलीतला भाडेकरू
एके दिवशी तित्तिर इतर पक्ष्यांबरोबर दाणे टिपायला भात पिकलेल्या एका ठिकाणी गेला. रात्र झाली, तरी तो परतला नाही. मला त्याची आठवण येऊ लागली, आणि काळजी वाटू लागली. “आज माझा मित्र घरी का आला नाही? कुठे जाळ्यात तर अडकला नाही? कोणी त्याला मारले तर नसेल?” असे करता करता बरेच दिवस गेले, आणि मी काळजीने हैराण झालो. मग एका संध्याकाळी, सूर्य मावळताना, शीघ्रग नावाचा एक ससा झाडाच्या बुंध्याशी असलेल्या तित्तिराच्या ढोलीत येऊन राहिला. मी त्याला अडवले नाही. तित्तिर पुन्हा भेटेल, ही आशा मी सोडून दिली होती. काही काळाने तित्तिर परत आला. भात खाऊन तो चांगलाच गुबगुबीत झाला होता, आणि त्याला घराची आठवण झाली होती. ते साहजिकच आहे. गरीब असलो तरी, स्वतःचा देश, स्वतःचे नगर आणि स्वतःचे घर यांत जे सुख आहे, ते स्वर्गातही नाही, असे म्हणतात. ढोलीत ससा पाहून तो कडक शब्दांत म्हणाला, “सशा, माझ्या घरात येऊन राहिलास, हे तू फार वाईट केलेस. चालता हो, आणि तेही लगेच.” “मूर्खा,” ससा म्हणाला, “घर जो त्यात राहतो त्याचे. हे सगळ्यांना ठाऊक आहे.”
ससा आणि तित्तिराचा न्याय करणारे मांजर
दोन्ही बाजूंना कायदा
“तर मग शेजाऱ्यांना विचारू,” तित्तिर म्हणाला. “घर, विहीर किंवा बाग कोणाची, हे शेजारी सांगतील तेच खरे, असे धर्मशास्त्र सांगते. स्वतः मनूनेच असे सांगितले आहे.” सशाकडेही त्याचा कायदा तयार होता. “मूर्खा, स्मृती सांगते: एखादी वस्तू कोणी दहा वर्षे उघडपणे ताब्यात ठेवली, तर ती त्याचीच होते. मग कोणताही कागद किंवा साक्षीदार ती त्याच्याकडून काढून घेऊ शकत नाही. शिवाय नारद मुनी सांगतात, दहा वर्षांचा नियम माणसांसाठी आहे. पशुपक्ष्यांचे घर म्हणजे जो आत्ता त्यात राहतो त्याचे. हे घर तुझे होते असे धरले, तरी मी आलो तेव्हा ते रिकामे होते. आता ते माझे आहे.” “ठीक आहे,” तित्तिर म्हणाला. “तू स्मृतीलाच प्रमाण मानत असशील, तर माझ्याबरोबर चल. स्मृती जाणणाऱ्या विद्वानांना विचारू. ते म्हणतील त्याप्रमाणे घर तुझे किंवा माझे.” “कबूल,” ससा म्हणाला, आणि दोघे आपला खटला सोडवून घ्यायला निघाले. मीही कुतूहलाने त्यांच्या पाठोपाठ गेलो. “बघू तरी,” मी मनाशी म्हटले, “यातून काय निघते.”
ससा आणि तित्तिराचा न्याय करणारे मांजर
वाळवंटातला साधू
ते फार दूर गेले नव्हते, तोच सशाने तित्तिराला विचारले, “मित्रा, आपला खटला ऐकणार कोण?” “का, तो तिकडे,” तित्तिर म्हणाला. “पवित्र गंगेच्या एका वाळवंटावर, जिथे जोराच्या वाऱ्याने लाटा फुटतात, तिथे दधिकर्ण नावाचे एक मांजर राहते. त्याने तपस्व्याचे जीवन पत्करले आहे. तप, व्रते आणि संयम यांत तो दृढ आहे, आणि त्याच्या मनात करुणा उपजली आहे.” सशाने मांजराकडे एकदा पाहिले, आणि त्याच्या अंगाचा थरकाप उडाला. “नको,” तो म्हणाला. “हा क्षुद्र प्राणी नको. तपाच्या आड लपणाऱ्या नीच प्राण्यावर कधी विश्वास ठेवू नये. ऐन तीर्थक्षेत्रांतसुद्धा पोटासाठी साधू झालेले दिसतात.” दधिकर्णाने ते ऐकले. त्याचे साधुपण म्हणजे सहज पोट भरण्यासाठी घेतलेले सोंग होते, आणि आता तो त्यांचा विश्वास जिंकायला निघाला. त्याने तोंड थेट सूर्याकडे केले, मागच्या दोन पायांवर उभा राहिला, पुढचे पंजे वर केले आणि डोळे मिटले. मग त्यांना फसवण्यासाठी तो धर्मावर प्रवचन करू लागला. “अहो, हे जग पोकळ आहे. आयुष्य क्षणात सरते. प्रियजनांची भेट म्हणजे स्वप्न, आणि कुटुंब म्हणजे जादूगाराचा खेळ. धर्माशिवाय सुटका नाही. ज्याचे दिवस धर्माविना येतात आणि जातात, तो लोहाराच्या भात्यासारखा श्वास घेतो, पण जगत नाही. फार काय सांगू?” संक्षेपात्कथ्यते धर्मो जनाः किं विस्तरेण वः । परोपकारः पुण्याय पापाय परपीडनम् ॥ सज्जनहो, धर्म थोडक्यात सांगतो; तुम्हाला विस्ताराची गरजच काय? दुसऱ्यावर उपकार केल्याने पुण्य लागते, आणि दुसऱ्याला पीडा दिल्याने पाप.
ससा आणि तित्तिराचा न्याय करणारे मांजर
जरा जवळ या
प्रवचनाचा सशावर परिणाम झाला. “तित्तिरा, मित्रा,” तो म्हणाला, “इथे नदीकाठी धर्माचे बोलणारा एक साधू आहे. त्यालाच विचारू.” “पण तो तर जन्मजात आपला शत्रू,” तित्तिर म्हणाला. “लांबूनच विचारू.” म्हणून दोघांनी दूर उभे राहूनच आपले गाऱ्हाणे मांडले. “साधुमहाराज, धर्म शिकवणारे गुरुदेव, आमचे भांडण आहे. धर्मशास्त्राप्रमाणे त्याचा निवाडा करावा. आणि आमच्यापैकी जो खोटा ठरेल, तो आपले भक्ष्य.” “मित्रांनो, असे बोलू नका,” मांजर म्हणाले. “मी हिंसेकडे पाठ फिरवली आहे; तो नरकाकडे नेणारा मार्ग. कोणालाही, अगदी उवांना आणि चावणाऱ्या माश्यांनाही इजा न करणे, ही धर्माची सुरुवात. उपद्रव देणाऱ्या जिवांना मारणाराही भयंकर नरकात जातो. यज्ञात पशू मारणारेसुद्धा शास्त्राचा अर्थ चुकीचा लावतात. “नाही, मी कोणालाच खाणार नाही. पण मी म्हातारा आहे, आणि लांबून तुमच्यापैकी कोण काय म्हणतो, ते मला नीट ऐकू येत नाही. मग कोण जिंकला आणि कोण हरला, हे मी ठरवणार कसे? जवळ या, आणि तुमचे म्हणणे सांगा. मग मी खऱ्या गोष्टी पाहून निवाडा करीन, आणि चुकीच्या निवाड्याची किंमत मला मेल्यावर मोजावी लागणार नाही. गर्वाने, लोभाने, रागाने किंवा भीतीने जो खोटा निवाडा देतो, तो नरकात जातो. म्हणून माझ्यावर विश्वास ठेवा, आणि माझ्या कानाशी येऊन स्पष्ट सांगा.” फार लांबवून काय सांगायचे? त्याने त्यांचा इतका पुरा विश्वास जिंकला, की ते दोघे अगदी त्याच्याजवळ गेले. त्याच क्षणी त्याने एकाला पंजाखाली दाबले, आणि दुसऱ्याला दातांत पकडले. अशा रीतीने दोघेही मेले, आणि त्याने त्यांना खाल्ले. “म्हणून मी म्हणतो,” कावळा पक्ष्यांना म्हणाला, “भांडणारे पक्षकार क्षुद्र धन्यापुढे गेले, तर त्यांचे कसले भले होणार?”
ससा आणि तित्तिराचा न्याय करणारे मांजर
ही गोष्ट काय शिकवते
कावळा ही गोष्ट घुबडाविरुद्ध सांगतो: क्षुद्र प्राण्याला सिंहासनावर बसवा, आणि जे त्याच्याकडे न्याय मागायला येतील, ते त्याचे जेवण होतील. तिचा विषय आहे विश्वास आणि फसवणूक, ग्रंथाच्याच शब्दांत विश्वास-वञ्चना. ढोंगी माणूस कसे काम करतो, ते ती दाखवते. दधिकर्ण आपला स्वभाव लपवत नाही; तो त्यावर पांघरूण घालतो. ससा त्याला पहिल्या नजरेतच ओळखतो, आणि तो आपला जन्मजात शत्रू आहे, हे तित्तिराला ठाऊक असते. तरीही दोघे चालत त्याच्या तोंडात जातात. त्याच्या पायऱ्या पाहा. आधी वेश: सूर्य, वर केलेले पंजे, मिटलेले डोळे. मग एक प्रवचन, जे पूर्णपणे खरे आहे; तो म्हणतो तो श्लोक चांगलाच धर्मविचार आहे, आणि म्हणूनच तो लागू पडतो. मग खोटा ठरेल त्याला खायचा त्यांचाच प्रस्ताव तो नाकारतो, आणि त्यामुळे तो निरुपद्रवी दिसतो. सगळ्यांत शेवटी एक लहानशी, वाजवी विनंती: मी म्हातारा आहे, मला ऐकू येत नाही, जरा जवळ या. प्रत्येक पायरीबरोबर त्यांची सावधगिरी आणखी ढिली पडते, आणि शेवटची पायरी जीवघेणी ठरते. शिवाय मांजराला त्यांना शोधायला जावेच लागले नाही. आपापल्या बाजूने एकेक शास्त्र घेऊन लढलेले त्यांचे भांडणच त्यांना त्याच्यापर्यंत घेऊन आले.
ससा आणि तित्तिराचा न्याय करणारे मांजर
दोघांचे भांडण, तिसऱ्याचा लाभ
जिथे जिथे दोन पक्ष आपसात मिटवून घ्यायला तयार नसतात, तिथे तिथे ही गोष्ट दिसते. वडिलांच्या घरावरून दोन भावांचे बिनसते, आणि ते कोर्टात जातात. काही वर्षांनी वकिलांची फी त्या घरातूनच फिटलेली असते, आणि दोघांपैकी कोणीच त्यात राहत नसतो. मांजराची पद्धतही तितकीच ओळखीची. एखादा मोठा धार्मिक माणूस एका विधवेची कागदपत्रे आणि पैसे “सुरक्षित राहावेत म्हणून” सांभाळायची तयारी दाखवतो. तो फक्त सदाचाराच्या गोष्टी बोलतो, आणि कसलाही मोबदला नाकारतो. आणि सगळे घेऊन माझ्याकडे ये, असे तिला सांगतो, कारण त्याचे डोळे अधू आहेत. तित्तिराची पहिली बुद्धी बरोबर होती: ज्याचा स्वभावच तुम्हाला खाण्याचा आहे, तो कितीही गोड बोलो, त्याच्यापासून अंतर राखा. त्याची चूक अशी, की जवळ जाण्याचे पहिलेच चांगले कारण मिळताच त्याने ती बुद्धी सोडली. निवाडा करणारा जरा जवळ या म्हणतो, तेव्हा आधी विचारा, त्याला तुम्ही तिथे का हवे आहात. ही गोष्ट आर्थर डब्ल्यू. रायडर यांच्या पंचतंत्राच्या इंग्रजी अनुवादावरून (१९२५, तिसरे तंत्र) पुन्हा सांगितली आहे, आणि योहानेस हेर्टेल यांनी संपादित केलेल्या (१९०८) पूर्णभद्राच्या पाठाच्या (११९९) संस्कृत मुळाशी ताडून पाहिली आहे. धर्मावरची मांजराची बहुतेक सुभाषिते आणि ताब्याच्या कायद्यावरची दोघा पक्षकारांची सुभाषिते आशयापुरती दिली आहेत किंवा वगळली आहेत; यज्ञाविषयीच्या एका शास्त्रवचनाचा मांजराने लावलेला अर्थही वगळला आहे.