पंचतंत्र · काकोलूकीय
शत्रूचा पाहुणचार करणारा कबूतर
शरणागताला मारू नये
“हाकलून दिलेला मंत्री” या गोष्टीत थांबलेली मुख्य कथा इथे पुढे सुरू होते, आणि तिच्यातूनच ही गोष्ट येते. घुबडांचा राजा अरिमर्दन याने रक्ताक्षाचे म्हणणे पुरते ऐकून घेतले. मग तो आपल्या दुसऱ्या एका मंत्र्याकडे, क्रूराक्षाकडे वळला. “आर्या, तुला काय वाटते?” “महाराज, याचा सल्ला निर्दय आहे,” क्रूराक्ष म्हणाला. “शरण आलेल्याला मारू नये. याविषयी एक सुंदर कथा आहे:” श्रूयते हि कपोतेन शत्रुः शरणमागतः । पूजितश्च यथान्यायं स्वैश्च मांसैर्निमन्त्रितः ॥ असे सांगतात, की एक शत्रू एका कबुतराकडे शरण आला, तेव्हा कबुतराने त्याचा यथोचित सत्कार केला, आणि त्याला स्वतःचे मांस खायला बोलावले. “ते कसे?” अरिमर्दनाने विचारले. तेव्हा क्रूराक्षाने त्याला ही गोष्ट सांगितली. आश्रय मागणारा शत्रू असला, तरी त्याचा सत्कारच केला पाहिजे, त्याला मारता कामा नये, हे त्याला दाखवायचे होते. एका मोठ्या रानात एक पारधी फिरत असे. पक्षी पकडणे हा त्याचा धंदा. तो हलक्या वृत्तीचा आणि भयंकर माणूस होता. जिवांसाठी तो जणू त्यांचा ठरलेला मृत्यूच बनून येई. त्याला ना मित्र होता, ना नातेवाईक, ना भाऊबंद; त्याच्या क्रूर धंद्यामुळे सगळ्यांनी त्याला सोडून दिले होते. जे निर्दय असतात आणि दुसऱ्यांचे प्राण घेतात, ते सापांसारखेच सगळ्या जिवांना भिववतात, असे म्हणतात. रोज तो पिंजरा, फासा आणि सोटा घेऊन रानात जाई, आणि समोर येईल त्या प्रत्येक जिवाला इजा करी.
शत्रूचा पाहुणचार करणारा कबूतर
वादळातला आसरा
एके दिवशी तो रानात असताना चोहोबाजूंनी ढग दाटून आकाश काळेकुट्ट झाले. जणू प्रलयच आला, असे वाऱ्या-पावसाचे मोठे वादळ सुटले. घाबरलेला, पुन्हा पुन्हा थरथर कापणारा तो आसरा शोधत एका मोठ्या झाडापाशी आला. तो तिथे थोडाच वेळ थांबला असेल, तोच आकाश निवळले आणि तारे चमकू लागले. तेव्हा तो म्हणाला, “मी देवतेला शरण आहे.” त्या झाडाच्या एका फांदीतल्या ढोलीत एक कबूतर राहत होता. त्याची बायको बराच वेळ त्याला दिसली नव्हती, आणि तो मोठ्याने शोक करत होता. “वारा आणि पाऊस भयंकर होता, आणि माझी प्रिया अजून घरी आली नाही. तिच्याविना आज माझे घर ओस पडले आहे. लोक म्हणतात, घराला घर म्हणत नाहीत; गृहिणी हेच घर. गृहिणी नसलेले घर मला रानाहून वेगळे नाही. ज्याची पत्नी त्याच्यावर निष्ठा ठेवते, नवऱ्यासाठीच जगते, आणि त्याच्या सुखात, त्याच्या हितात आनंद मानते, तो पुरुष या पृथ्वीवर धन्य होय.” पारध्याने कबुतराच्या बायकोला पकडले होते, आणि त्याच्या पिंजऱ्यातून तिने नवऱ्याचे हे बोलणे ऐकले. नवऱ्याच्या शोकाच्या त्या शब्दांनी ती मनोमन फार सुखावली, आणि तिने त्याला उत्तर दिले. जिच्यावर तिचा नवरा संतुष्ट नाही, ती पत्नी म्हणवून घ्यायला लायक नाही, ती म्हणाली. नवरा प्रसन्न असला, की सगळे देव त्याच्या पत्नीवर प्रसन्न होतात. आणि जिचा नवरा संतुष्ट नाही, त्या स्त्रीने वणव्यात सापडलेल्या फुललेल्या वेलीसारखे जळून राख व्हावे.
शत्रूचा पाहुणचार करणारा कबूतर
पत्नीचा सल्ला
मग ती पुढे म्हणाली: शृणोत्ववहितः कान्तो यत्ते वक्ष्याम्यहं हितम् । प्राणैरपि त्वया नित्यं संरक्ष्यः शरणागतः ॥ नाथा, तुझ्या भल्याचे मी जे सांगते, ते लक्ष देऊन ऐक. जो तुझ्याकडे आश्रयाला येतो, त्याचे रक्षण तू नेहमी केलेच पाहिजे, प्राण देऊनसुद्धा. “इथे पडलेला हा पारधी थंडीने गारठलेला आणि भुकेलेला आहे, आणि त्याने तुझ्या घराचा आश्रय घेतला आहे. त्याचा सत्कार कर. संध्याकाळी आलेल्या पाहुण्याचा सत्कार झाला नाही, तर तो आपली पापे यजमानाकडे ठेवून जातो, आणि यजमानाचे पुण्य घेऊन जातो, असे म्हणतात. आणि मला पकडले म्हणून त्याचा द्वेष करू नकोस. मी माझ्याच पूर्वजन्मीच्या कर्मांनी बांधलेली आहे. दारिद्र्य, रोग, पिंजरा, जिवाच्या वाट्याला जे काही येते, ते त्याच्याच पापातून उगवते. द्वेष सोडून दे, धर्मावर मन ठेव, आणि रीतीप्रमाणे त्याचा सत्कार कर.” तिने धर्माचा आधार घेऊन युक्तिवाद केला होता, आणि कबुतराला धीर आला. तो पारध्याजवळ गेला. “महाशय, आपले मनापासून स्वागत आहे,” तो म्हणाला. “आपल्यासाठी मी काय करू, ते सांगा. काही काळजी करू नका: हे आपलेच घर आहे.” “कबुतरा,” पक्ष्यांचा तो मारेकरी म्हणाला, “मला थंडी वाजते आहे. थंडी घालवायला काहीतरी आण.”
शत्रूचा पाहुणचार करणारा कबूतर
देण्यासारखे काहीच नाही
कबूतर जिथे माणसे कोळसा भाजत, तिथे गेला, आणि तिथून विस्तव घेऊन आला. त्याने तो वाळक्या पानांच्या ढिगाला लावला. “इथे निर्धास्तपणे शेक घ्या,” तो म्हणाला. “पण आपली भूक भागवायला माझ्याकडे काहीच साधन नाही. कोणी हजार जणांना पोसतो, कोणी शंभर, कोणी दहा. मी काहीच पुण्य कमावलेले नाही; मी इतका गरीब, की स्वतःचे पोटही भरू शकत नाही. एका पाहुण्यालाही जो अन्न देऊ शकत नाही, त्याला दुःखांनी भरलेल्या घरात जगून काय मिळायचे? मी हा देह, हे दुःखाचे जिणे संपवतो, म्हणजे पुन्हा कधी पाहुणा आला, तर ‘काही नाही’ असे म्हणायची वेळ माझ्यावर येणार नाही.” त्याने स्वतःला दोष दिला, पारध्याला नाही. “मी आपल्याला तृप्त करीन,” तो त्याला म्हणाला. “क्षणभर थांबा.” मग मनोमन आनंदलेल्या त्या धर्मात्म्या पक्ष्याने अग्नीला प्रदक्षिणा घातली, आणि स्वतःच्या घरात शिरावे तसा तो आगीत शिरला. कबूतर आगीत पडलेला पाहून पारध्याचे काळीज करुणेने पिळवटून निघाले. “पाप करणाऱ्याला स्वतःवरसुद्धा प्रेम करता येत नाही,” तो म्हणाला. “माणूस जे पाप करतो, ते त्याला स्वतःलाच भोगावे लागते. माझे मन पापी आहे, आणि पापकर्मांतच मला नेहमी आनंद वाटत आला. मी सगळ्यांत भयंकर नरकात पडणार, यात काहीच शंका नाही. या महात्म्या कबुतराने मला स्वतःचे मांस देऊ करून, मी काय आहे, ते माझ्या डोळ्यांसमोर उभे केले आहे.”
शत्रूचा पाहुणचार करणारा कबूतर
त्याच आगीत
“आजपासून,” तो म्हणाला, “मी या देहाला प्रत्येक सुखापासून दूर ठेवीन, आणि उन्हाळ्यातल्या उथळ डबक्यासारखा तो सुकवून टाकीन. थंडी, वारा, ऊन सोसेन, कृश आणि मळकट राहीन, सर्व प्रकारचे उपवास करीन, आणि परम धर्माचे आचरण करीन.” मग त्याने आपली काठी, सोटा, जाळे आणि पिंजरा मोडून टाकला, आणि त्या बिचाऱ्या कबुतरिणीला मोकळे केले. पारध्याने सोडलेल्या कबुतरिणीने आपला नवरा आगीत पडलेला पाहिला. दुःखाने तिचे मन हादरले, आणि ती आक्रोश करू लागली. “नाथा, तुझ्याविना मला जगून काय करायचे आहे? नवऱ्याविना दीन झालेल्या स्त्रीला जगून काय फळ? स्त्रीचा अभिमान आणि तिचा स्वाभिमान, नातलगांकडून तिच्या कुळाला मिळणारा मान, दासदासींवरचा तिचा अधिकार: वैधव्य आले की हे सगळेच नष्ट होते.” बराच वेळ ती आकांत करत राहिली. मग ती पतिव्रता त्याच धगधगत्या आगीत शिरली. त्याच क्षणी तिच्या अंगावर दिव्य वस्त्रे आणि दिव्य अलंकार आले, आणि तिला आपला नवरा देवांच्या रथात दिसला. त्याला दिव्य देह मिळाला होता, आणि त्याने तिला जे खरे होते ते सांगितले. “सुंदरी, माझ्यामागून येऊन तू चांगले केलेस. माणसाच्या अंगावर साडेतीन कोटी केस असतात; जितके केस, तितका काळ नवऱ्यामागून जाणारी पत्नी स्वर्गात राहते.” आनंदाने त्याने तिला रथात घेतले, तिला आलिंगन दिले, आणि तिथे तो सुखाने राहिला. पारधी घोर निराशेत बुडाला. मरायचा निश्चय करून तो एका मोठ्या रानात गेला. तिथे त्याला एक वणवा दिसला, आणि सगळ्या इच्छा सुटलेला तो त्या वणव्यात शिरला. त्याची पापे जळून गेली, आणि आता तो स्वर्गात देवासारखा आनंदात आहे. “म्हणून मी म्हणतो,” क्रूराक्षाने गोष्ट संपवली, “शरण आलेल्या शत्रूचा कबुतराने सत्कार केला, आणि त्याला स्वतःचे मांस खायला बोलावले.”
शत्रूचा पाहुणचार करणारा कबूतर
ही गोष्ट काय शिकवते
रक्ताक्षाला क्रूराक्ष धर्माच्या एका नियमाने उत्तर देतो: शरण आलेल्याला मारू नये. कबुतराचा प्रसंग याहून कठीण असूच शकत नाही. झाडाखालचा माणूस कोणी अनोळखी नाही; पक्षी मारणे हा त्याचा धंदा, आणि कबुतराची बायको त्याच्या पिंजऱ्यात आहे. कबूतर त्याला फक्त जीवदान देत नाही. तो त्याला ऊब देतो, आणि मग स्वतःच्याच देहाने त्याचे पोट भरतो. ग्रंथ कबुतराला धर्मात्मा आणि महात्मा म्हणतो, आणि स्वर्ग देऊन त्याचा गौरव करतो. लाजेने आपला धंदा सोडणारा पारधीसुद्धा शेवटी स्वर्गात पोहोचतो. पण ही गोष्ट कुठे सांगितली जाते, ते पाहा. घुबडांपुढे एक कावळा पडलेला आहे. तो स्वतःला शरणागत म्हणवतो, आणि मुख्य कथेत दिसले त्याप्रमाणे, त्याला बसलेला मार त्याच्याच राजाने रचलेले नाटक होते. क्रूराक्षाचा नियम चांगला आहे. पण इथे तो नियम पाळणाऱ्याच्याच विरुद्ध वापरला जात आहे. प्रश्न सन्धि-विग्रहाचा, म्हणजे युद्ध आणि तहाचा आहे: शत्रूच आसरा मागायला आला, तर काय करायचे? दोन कुटुंबे एका दुकानावरून वर्षानुवर्षे भांडत आहेत. एका कुटुंबाचा प्रमुख गंभीर आजारी पडतो, आणि त्याचा मुलगा मदत मागायला दुसऱ्या घरी येतो. त्याला परत पाठवणे म्हणजे या वैराने आपल्याला जे बनवले आहे, तेच होऊन बसणे. त्याला जवळ करणे सन्मानाचे आहे, आणि त्यामुळे कदाचित घराचे दार प्रतिस्पर्ध्याच्या नजरेलाही उघडे होईल.
शत्रूचा पाहुणचार करणारा कबूतर
शत्रू पाहुणा
आपल्या मुख्य प्रतिस्पर्ध्याकडची नोकरी नुकतीच सोडून आलेला एक व्यवस्थापक एका कंपनीकडे काम मागायला येतो. त्याला सामावून घेण्याचे कर्तव्य खरे असू शकते; तो पेरलेला माणूस असणेही शक्य आहे. ही गोष्ट किंमत न मोजता कबुतराची स्तुती करते. राजाला मात्र ती मोजावीच लागते. ही गोष्ट विवाहाबद्दलही आहे, आणि इथे पत्नीकडून काय हवे, हे ग्रंथ स्पष्टच सांगतो. ती कबुतराची सल्लागार आहे; तिचा धर्माचा युक्तिवादच त्याचे मन वळवतो. आणि तिच्यासाठी त्याचा शोकही खरा आहे: ती नसेल तर, तो म्हणतो, त्याचे घर म्हणजे रान. तरीही तिच्याच शब्दांत, जिचा नवरा संतुष्ट नाही, त्या स्त्रीने वणव्यातल्या वेलीसारखे जळून जावे; आणि तिचा विलाप सांगतो, की विधवेचे सर्वस्व जाते. आणि मग नवऱ्यामागून आगीत गेल्याबद्दल ही गोष्ट तिला बक्षीस देते. हा ग्रंथाचा दृष्टिकोन आहे. विधवांना जाळण्याच्या प्रथेचे समर्थन करण्यासाठी हाच दृष्टिकोन वापरला गेला. ग्रंथ तो जसा मांडतो, तसाच तो इथे दिला आहे. वाचकाने तो मानायची गरज नाही. ही गोष्ट आर्थर डब्ल्यू. रायडर यांच्या पंचतंत्राच्या इंग्रजी अनुवादावरून (१९२५, तिसरे तंत्र) पुन्हा सांगितली आहे, आणि योहानेस हेर्टेल यांनी संपादित केलेल्या (१९०८) पूर्णभद्राच्या पाठाच्या (११९९) संस्कृत मुळाशी ताडून पाहिली आहे. मूळ ग्रंथात ही कथा पद्यात सांगितली आहे; उद्धृत केलेले दोन श्लोक सोडून बाकीचे श्लोक आशयापुरते दिले आहेत, आणि त्यांतले काही संक्षिप्त केले आहेत.