पंचतंत्र · काकोलूकीय
सोन्याचे नाणे देणारा नाग
वारुळातला देव
घुबडांचा राजा अरिमर्दन याचा मंत्री रक्ताक्ष याला कावळ्यांचा मंत्री स्थिरजीवी ताबडतोब मारायचा होता. हा कावळा मार खाऊन, रक्ताने माखून घुबडांकडे आला होता. स्वतःच्या राजानेच आपल्याला हाकलून दिले, असे त्याचे म्हणणे होते. एकदा तुटलेल्या नात्यावर विश्वास ठेवू नये, असा इशारा रक्ताक्षाने आपल्या राजाला दिला होता, आणि ते सिद्ध करण्यासाठी त्याने ही गोष्ट सांगितली. एका ठिकाणी एक ब्राह्मण राहत होता. तो शेती करत असे. हंगामामागून हंगाम गेले, पण शेतातली त्याची मेहनत फुकट जात होती. एके दिवशी, उन्हाळा संपत आला असताना, उन्हाने थकलेला तो आपल्या शेताच्या मधोमध एका झाडाच्या सावलीत झोपी गेला. जवळच एका वारुळाच्या माथ्यावर त्याला एक भयंकर नाग दिसला. त्याचा मोठा फणा पूर्ण पसरलेला होता. ब्राह्मणाने विचार केला. “हा माझ्या शेताचा देव असणार, आणि मी याची एकदाही पूजा केलेली नाही. म्हणूनच माझी शेती पिकत नाही. आता मी याची पूजा करीन.” त्याने कुठून तरी थोडे दूध मागून आणले, ते मातीच्या एका पसरट वाटीत ओतले, आणि तो वारुळाजवळ गेला. “हे क्षेत्रपाला,” तो म्हणाला, “तू इथे राहतोस हे मला इतके दिवस ठाऊकच नव्हते. म्हणून मी तुझी पूजा केली नाही. आता मला क्षमा कर.” दूध ठेवून तो घरी गेला. सकाळी तो परत आला आणि पाहतो तो वाटीत सोन्याचा एक दिनार पडलेला. तेव्हापासून तो रोज एकटाच येऊन नागाला दूध देऊ लागला, आणि रोज एक दिनार घेऊन जाऊ लागला.
सोन्याचे नाणे देणारा नाग
फुटलेला फणा
एके दिवशी त्याने वारुळाला दूध नेण्याचे काम मुलावर सोपवले, आणि तो एका गावी गेला. मुलाने दूध नेऊन तिथे ठेवले, आणि तो घरी आला. दुसऱ्या दिवशी तो पुन्हा गेला, तेव्हा त्याला एक दिनार सापडला. त्याने विचार केला: “हे वारूळ दिनारांनी भरलेले असणार. नागाला मारतो, आणि सगळे दिनार घेतो.” असा निश्चय करून पुढच्या दिवशी तो दूध घेऊन आला, आणि ते ठेवता ठेवता त्याने नागाच्या डोक्यावर सोट्याचा तडाखा दिला. पण दैवाची तशी इच्छा होती, म्हणून नाग त्या तडाख्यातून वाचला. संतापलेल्या नागाने आपल्या तीक्ष्ण विषदातांनी त्या तरुणाला दंश केला, आणि तो जागीच मेला. त्याच्या नातलगांनी शेतापासून जवळच लाकडांची चिता रचून त्याचे दहन केले. दुसऱ्या दिवशी बाप घरी आला. मुलगा कशामुळे मेला ते त्याने नातलगांकडून ऐकले, आणि ते सांगत होते तसेच घडले होते, याची त्याला खात्री पटली. मग त्याने लोकांना सोनेरी हंसांची गोष्ट सांगितली. ती पुढे येते. पहाटे ब्राह्मण पुन्हा दूध घेऊन वारुळापाशी गेला. नागाचा विश्वास त्याला परत मिळवायचा होता. “माझा मुलगा,” त्याने हाक मारून सांगितले, “आपल्याच मूर्खपणाने मेला.” तेव्हा नागाने त्याला उत्तर दिले: चितिकां दीपितां पश्य स्फुटां भग्नां ममैव च । भिन्नश्लिष्टा तु या प्रीतिर्न सा स्नेहेन वर्धते ॥ ही पेटवलेली चिता पाहा, आणि माझा स्वतःचा फुटलेला फणा. एकदा तुटून पुन्हा जोडलेले प्रेम स्नेहाने वाढत नाही. “म्हणून, महाराज,” रक्ताक्षाने गोष्ट संपवली, “हा कावळा मेला, की आपले राज्य निष्कंटक होईल, आणि त्यासाठी आपल्याला काहीही कष्ट पडणार नाहीत.”
सोन्याचे नाणे देणारा नाग
ही गोष्ट काय शिकवते
रक्ताक्षाचा युक्तिवाद थंड आहे, पण बिनचूक. हा सौदा दोन्ही बाजूंना सोयीचा होता: रोज दूध, आणि बदल्यात रोज एक नाणे. एका तडाख्याने तो संपला. पुढच्याच पहाटे बाप हातात वाटी घेऊन पुन्हा वारुळापाशी हजर होतो, आणि सगळा दोष मेलेल्या मुलावर टाकतो. नाग वाद घालत नाही. तो फक्त दोन गोष्टींची आठवण करून देतो: मुलाची चिता, आणि स्वतःचा फुटलेला फणा. आता दोघांच्याही अंगावर दुसऱ्याने दिलेली जखम आहे, आणि दुधाची कोणतीही वाटी ती जखम दोघांपैकी कोणालाही विसरायला लावणार नाही. विषय आहे विश्वास-वञ्चना, म्हणजे विश्वास आणि फसवणूक. रक्ताक्ष तो सन्धि-विग्रहाकडे, म्हणजे युद्ध आणि तहाकडे वळवतो. समोरचा कावळा एका तुटलेल्या नात्यातून आलेला आहे; ते नाते कितीही सांधले, तरी टिकणार नाही. तो बरोबर आहे, पण त्याला वाटते त्या अर्थाने नव्हे. मुख्य कथेत दिसले त्याप्रमाणे, कावळ्याला बसलेला मार त्याच्याच राजाने रचलेले नाटक होते. धंद्यात ही गोष्ट पुन्हा पुन्हा घडते. एखादी कंपनी वर्षानुवर्षे चांगली सेवा देणाऱ्या पुरवठादाराला फसवते. बिंग फुटल्यावर ती जबाबदार व्यवस्थापकाला काढून टाकते, आणि जुन्या अटी परत मागते: ज्याने हे केले, तो आता गेला. पुरवठादाराला आपले नुकसान आठवत राहते, आणि कंपनीला आठवत राहते की आपण पकडले गेलो. यापुढे दोघेही एकमेकांशी व्यवहार करतील, तो हिशेब ठेवूनच. वडिलांच्या जमिनीवरून चाललेला खटला दोन भाऊ आपसात मिटवतात, आणि घरच्या लग्नांत एकाच पंगतीला बसतात. ते एकमेकांशी सभ्यपणे वागतात, आणि त्यांच्यात उरलेली असते ती फक्त सभ्यता. ही गोष्ट आर्थर डब्ल्यू. रायडर यांच्या पंचतंत्राच्या इंग्रजी अनुवादावरून (१९२५, तिसरे तंत्र) पुन्हा सांगितली आहे, आणि योहानेस हेर्टेल यांनी संपादित केलेल्या (१९०८) पूर्णभद्राच्या पाठाच्या (११९९) संस्कृत मुळाशी ताडून पाहिली आहे. हे विवेचन ब्राह्मणाने सांगितलेल्या सोनेरी हंसांच्या गोष्टीचेही आहे.