पंचतंत्र · काकोलूकीय
सोन्याची विष्ठा करणारा पक्षी
दारातला पाहुणा
“मुलगी केलेली उंदरी” या गोष्टीत थांबलेली मुख्य कथा इथे पुढे सुरू होते, आणि तिच्यातूनच ही गोष्ट येते. घुबडांनी रक्ताक्षाकडे लक्ष दिले नाही. ते कावळ्याला आपल्या किल्ल्यात घेऊन गेले, आणि अशा रीतीने त्यांनी आपल्याच कुळाचा नाश ओढवून घेतला. वाटेत कावळ्यांचा मंत्री स्थिरजीवी मनातल्या मनात हसला. राजाचे भले चिंतून ज्या एकट्या घुबडाने त्याला मला मारायला सांगितले, तेवढा एकच यांच्यात नीती जाणणारा आहे, असे त्याच्या मनात आले. यांनी त्याचे ऐकले असते, तर यांचे काडीचेही नुकसान झाले नसते. किल्ल्याच्या दाराशी घुबडांचा राजा अरिमर्दन याने हुकूम दिला: “स्थिरजीवीला हवी ती जागा द्या. तो आपल्या सगळ्यांचे भले चिंततो.” हे ऐकून स्थिरजीवीने विचार केला: “यांना मारण्याची काहीतरी युक्ती मला शोधली पाहिजे. किल्ल्याच्या मधोमध राहून ते जमणार नाही. ते माझा चेहरा आणि हावभाव वाचतील, आणि सावध होतील. तेव्हा मी किल्ल्याच्या दारातच राहीन, आणि तिथूनच माझा बेत पार पाडीन.” म्हणून तो घुबडांच्या राजाला म्हणाला, “महाराज, आपले म्हणणे योग्यच आहे. पण मलाही नीती कळते, आणि मी आपले भले चिंततो. मी कितीही निष्ठावान आणि प्रामाणिक असलो, तरी किल्ल्याच्या अगदी आत राहणे मला शोभत नाही. मी इथे दारातच राहीन, आणि आपल्या चरणकमलांच्या धुळीने देह पवित्र करून रोज आपली सेवा करीन.” राजाने ते मान्य केले. त्याच्या हुकमाने त्याचे सेवक रोज स्थिरजीवीला हवे तेवढे अन्न आणून देत, आणि तेही उत्तमोत्तम मांस. काही दिवसांतच तो कावळा मोरासारखा धष्टपुष्ट झाला.
सोन्याची विष्ठा करणारा पक्षी
सगळेच मूर्ख
स्थिरजीवीला मारावे, असे म्हणणारा घुबडांचा मंत्री रक्ताक्ष, त्या कावळ्याला असे पोसले जाताना पाहून थक्क झाला. “वा!” तो मंत्र्यांना आणि राजाला म्हणाला. “ही सभा म्हणजे मूर्खांचा कळप आहे, असे मला दिसते; आणि महाराज, आपणही. म्हणतात ना:” पूर्वं तावदहं मूर्खो द्वितीयः पाशबन्धकः । ततो राजा च मन्त्री च सर्वं वै मूर्खमण्डलम् ॥ पहिला मूर्ख मी, आणि दुसरा मला फासात अडकवणारा. मग राजा आणि मंत्री: सगळेच्या सगळे, मूर्खांचे एक मंडळ. “ते कसे?” मंत्र्यांनी विचारले. तेव्हा ते सगळेच एकजात मूर्ख आहेत, हे दाखवण्यासाठी रक्ताक्षाने त्यांना ही गोष्ट सांगितली. एका डोंगराच्या उतारावर एक मोठे झाड होते. त्यावर एक पक्षी राहत असे. त्याची विष्ठा सोन्याची होत असे. एके दिवशी एक पारधी तिकडून आला, आणि पक्ष्याने नेमकी त्याच्यासमोर विष्ठा टाकली. खाली पडता पडता तिचे सोने झाले. पारधी थक्क झाला. “लहानपणापासून मला पक्षी धरण्याचे वेड आहे,” तो म्हणाला, “ऐंशी वर्षे झाली, पण पक्ष्याच्या विष्ठेत सोने कधीच पाहिले नाही.” म्हणून त्याने त्या झाडावर फास लावला. तो मूर्ख पक्षी त्या जागेवर विश्वास ठेवून नेहमीच्या ठिकाणी बसला, आणि लगेच फासात सापडला.
सोन्याची विष्ठा करणारा पक्षी
दाराची कमान
पारध्याने पक्ष्याला फासातून काढले, पिंजऱ्यात घातले, आणि घरी नेले. मग त्याने विचार केला: “या धोक्याच्या लचांडाचे मी काय करू? कोणाला या पक्ष्याचा पत्ता लागला आणि त्याने राजाला कळवले, तर माझाच जीव कदाचित धोक्यात येईल. त्यापेक्षा मीच हा पक्षी राजाकडे नेलेला बरा.” आणि त्याने तसेच केले. पक्ष्याला पाहून आनंदाने राजाचे कमळासारखे डोळे विस्फारले. “पहारेकऱ्यांनो,” तो म्हणाला, “या पक्ष्याची पुरेपूर काळजी घ्या. त्याला हवे ते खाणे-पिणे द्या.” तेव्हा एक मंत्री पुढे होऊन म्हणाला, “अंड्यातून जन्मलेला एक पक्षी, तो कशाला पाळायचा? याला आधार काय, तर एका पारध्याचा शब्द; आणि त्यावर कोणीही विश्वास ठेवणार नाही. पक्ष्याच्या विष्ठेत कधी सोने असू शकते का? पक्ष्याला पिंजऱ्यातून सोडून द्या.” राजाने मंत्र्याचे ऐकले, आणि पक्ष्याला सोडून दिले. तो उडून दाराच्या उंच कमानीवर जाऊन बसला, आणि त्याने सोन्याची विष्ठा टाकली. मग त्याने तो श्लोक म्हटला: “पहिला मूर्ख मी, आणि दुसरा मला फासात अडकवणारा; मग राजा आणि मंत्री.” आणि तो आपल्या मर्जीने आकाशमार्गे उडून गेला. “म्हणूनच मी म्हणतो, आपण सगळेच एकजात मूर्ख आहोत,” रक्ताक्षाने गोष्ट संपवली.
सोन्याची विष्ठा करणारा पक्षी
ही गोष्ट काय शिकवते
रक्ताक्षाचा मुद्दा असा: मूर्खांच्या साखळीत एखादीच कडी कमकुवत नसते; प्रत्येक कडी कमकुवत असते. पक्षी जिथे दिसला होता, त्याच जागी विश्वासाने बसतो. पारधी भीतीपोटी हातातले घबाड देऊन टाकतो. मंत्री न तपासलेली गोष्ट उडवून लावतो. राजा मंत्र्याच्या मागे जातो. प्रत्येक चूक पुढच्या चुकीची वाट मोकळी करते. यांतली सर्वांत बोचरी चूक मंत्र्याची. एरवी त्याचा अंदाज बरोबरच आहे: पारध्याच्या थापेवर शंका घ्यायलाच हवी. पण हा दावा एका दिवसात तपासता आला असता; पक्षी पिंजऱ्यातच बसलेला होता. स्वतः पाहून खात्री करता आली असती, तरी त्याने काय संभवते यावरून तर्क लढवला. विषय आहे मंत्र, म्हणजे सल्लामसलत; आणि दुसरा विषय अपरीक्षितकारक, म्हणजे न तपासता केलेली कृती. एक कनिष्ठ लेखापाल सांगतो, की वर्षानुवर्षांच्या विश्वासू पुरवठादाराने एकाच मालाचे बिल दोनदा लावले आहे. ज्येष्ठ सल्लागार म्हणतो, हे शक्यच नाही, तो माणूस वीस वर्षे पेढीशी व्यवहार करतो आहे. कोणी कागदपत्रे उघडूनही पाहत नाही, आणि प्रकरण तिथेच मिटते. कोणी खोटे बोलले नाही. सगळ्यांनी फक्त गृहीत धरले. घुबडेही याच साखळीत आहेत. कावळा त्यांच्या दारातच बसलेला आहे, जिथे त्यांना रोज त्याच्यावर नजर ठेवता आली असती; आणि ते त्याला पोसत बसतात. ही गोष्ट आर्थर डब्ल्यू. रायडर यांच्या पंचतंत्राच्या इंग्रजी अनुवादावरून (१९२५, तिसरे तंत्र) पुन्हा सांगितली आहे, आणि योहानेस हेर्टेल यांनी संपादित केलेल्या (१९०८) पूर्णभद्राच्या पाठाच्या (११९९) संस्कृत मुळाशी ताडून पाहिली आहे.