पंचतंत्र · काकोलूकीय
तीन धूर्त आणि ब्राह्मणाचा बोकड
सहांच्या पलीकडचा मार्ग
“कावळ्यांच्या राजाची मंत्रसभा, भाग २” या गोष्टीत थांबलेली मुख्य कथा इथे पुढे सुरू होते, आणि तिच्यातूनच ही गोष्ट येते. कावळ्यांचा म्हातारा मंत्री स्थिरजीवी याने आपला राजा मेघवर्ण याला घुबडांशी वैर कसे सुरू झाले, ते सांगितले होते. “तात,” मेघवर्ण म्हणाला, “परिस्थिती ही अशी. आता आपण करायचे तरी काय?” “परिस्थिती अशी असली तरी,” स्थिरजीवी म्हणाला, “एक मोठा डाव आहे. तह, युद्ध, कूच, किल्ल्यात ठाण, युती आणि दुहेरी चाल, या सहा मार्गांच्याही पलीकडचा. तो मी हाती घेईन, आणि स्वतः जाऊन त्यांचा पराभव करीन. मी आपल्या शत्रूंना फसवीन, आणि त्यांना मारता येईल अशा स्थितीला आणून ठेवीन. म्हणतात ना:” बहुबुद्धिसमायुक्ताः सुविज्ञाना बलोत्कटाः । शक्ता वञ्चयितुं धूर्ताश्छागकब्राह्मणं यथा ॥ अनेक डोकी असलेले, आपल्या धंद्यात मुरलेले आणि धाडसी धूर्त कोणालाही फसवू शकतात. त्या ब्राह्मणाला फसवून त्याचा बोकड लाटला, तसे. “ते कसे?” मेघवर्णाने विचारले. तेव्हा हुशार धूर्त एकत्र आले तर काय करू शकतात, हे दाखवण्यासाठी स्थिरजीवीने त्याला ही गोष्ट सांगितली. एका नगरात मित्रशर्मा नावाचा एक ब्राह्मण राहत होता. तो अग्निहोत्री होता, आणि रोज अग्नीत आहुती देत असे. माघातला थंडीचा एक दिवस होता. मंद वारा वाहत होता, आकाश ढगांनी भरले होते, आणि संथ पाऊस पडत होता. यज्ञासाठी पशू मागायला मित्रशर्मा दुसऱ्या एका गावी गेला. तिथे त्याने एका माणसाकडे पशू मागितला. “महाशय, येत्या अमावास्येला मला यज्ञ करायचा आहे. मला एक पशू द्या.”
तीन धूर्त आणि ब्राह्मणाचा बोकड
वाटेवरचे तीन धूर्त
त्या माणसाने त्याला एक धष्टपुष्ट बोकड दिला, शास्त्रात सांगितलेला तसा. मित्रशर्माने तो इकडेतिकडे चालताना पाहिला, आणि तो धडधाकट असल्याची खात्री करून घेतली. मग बोकडाला खांद्यावर घेऊन तो घाईघाईने आपल्या नगराकडे निघाला. वाटेत तीन धूर्तांची नजर त्याच्यावर पडली. भुकेने ते खंगले होते. ब्राह्मणाच्या खांद्यावर बसलेला तो लठ्ठ बोकड पाहून ते आपसात बोलू लागले. “तो बोकड पाहा. त्याच्यावर ताव मारला तर ही थंडी पळून जाईल. याला फसवून बोकड लाटू, आणि अंगात ऊब आणू.” पहिल्या धूर्ताने कपडे बदलले, आडवाटेने पुढे जाऊन तो ब्राह्मणाच्या समोरून आला. मग तो खोटे बोलला. “महाराज, लोक तुम्हाला हसतील. तुम्ही खांद्यावर कुत्रा घेऊन चालला आहात. आणि शास्त्र सांगते, कुत्र्याला शिवले की विटाळ होतो.” मित्रशर्मा संतापला. “आंधळा आहेस की काय? या पशूला कुत्रा म्हणतोस?” “ब्राह्मणदेवा, रागावू नका,” धूर्त म्हणाला. “तुमच्या मर्जीप्रमाणे तुमच्या वाटेने जा.”
तीन धूर्त आणि ब्राह्मणाचा बोकड
आधी वासरू, मग गाढव
थोडे पुढे गेल्यावर दुसरा धूर्त त्याला सामोरा आला. “अरेरे! महाराज, हे मेलेले वासरू तुम्हाला प्रिय असेलही, पण ते असे खांद्यावर घेऊन जाऊ नये. मेलेल्या जनावराला किंवा मेलेल्या माणसाला जो शिवतो, तो महिनाभर उपवासाचे प्रायश्चित्त घेतल्यावरच पुन्हा शुद्ध होतो.” मित्रशर्मा पुन्हा रागावला. “आंधळा आहेस की काय? या पशूला वासरू म्हणतोस?” “महाराज, रागावू नका,” धूर्त म्हणाला. “मी न कळत बोललो. तुम्हाला योग्य वाटेल ते करा.” रानातून तो थोडेच अंतर पुढे गेला असेल, तोच तिसरा धूर्त, तोही वेश बदलून, त्याच्या समोर आला. “महाराज, हे बरोबर नाही. तुम्ही खांद्यावर गाढव घेऊन चालला आहात. गाढवाला जाणता-अजाणता जो शिवतो, त्याने पाप धुऊन काढायला अंगावरच्या कपड्यांनिशी स्नान केले पाहिजे. आणखी कोणी पाहायच्या आत ते खाली ठेवा.” आता मात्र मित्रशर्माची खात्रीच झाली. हा पशूच्या रूपातला कोणी राक्षस आहे, असे त्याला वाटले. त्याने तो जमिनीवर फेकून दिला, आणि घाबरून घराकडे धूम ठोकली. मग तिघे धूर्त एकत्र आले, त्यांनी बोकड उचलला, आणि ठरवल्याप्रमाणे त्याच्यावर ताव मारला. “म्हणून मी म्हणतो,” स्थिरजीवीने गोष्ट संपवली, “अनेक डोकी असलेले धूर्त कोणालाही फसवू शकतात; त्या ब्राह्मणाला फसवून त्याचा बोकड लाटला, तसे.”
तीन धूर्त आणि ब्राह्मणाचा बोकड
ही गोष्ट काय शिकवते
घुबडांचे आपण काय करणार आहोत, याचे वचन म्हणून स्थिरजीवी ही गोष्ट सांगतो. तिचा धडा कठोर आहे: पुरेशी हुशार तोंडे एकत्र आली, तर माणूस स्वतःच्या हातातली वस्तूसुद्धा टाकून देतो. मित्रशर्माने बोकड चालवून पाहिला होता, आणि तो धडधाकट असल्याची खात्री करून घेतली होती. प्रत्येक धूर्त वेगळ्याच प्राण्याचे नाव घेतो, आणि प्रत्येक जण आपल्या शब्दाला शुद्धाशुद्धाच्या एखाद्या नियमाचा टेकू देतो. अग्निहोत्री ब्राह्मणाला सगळ्यात जास्त भीती नेमकी त्याचीच. शिवाय ब्राह्मण भडकताच पहिले दोघे लगेच माघार घेतात: रागावू नका, हवे तसे जा. तिसऱ्या भेटीपर्यंत ही माणसे खोटे बोलत आहेत का, हे तो विचारेनासा झालेला असतो. हा बोकड आहे तरी काय, असे तो विचारतो, आणि हा राक्षस आहे, असे ठरवतो. गोष्टीचा विषय आहे विश्वास आणि फसवणूक (विश्वास-वञ्चना), आणि इथे बुद्धी सगळी फसवणाऱ्यांच्या बाजूने आहे. त्यांच्या पद्धतीला कसल्याही पुराव्याची गरज नसते. गरज असते फक्त तीन तोंडांची, ज्यांचा एकमेकांशी काहीही संबंध नाही असे वाटते. एक विधवा आपल्या दिवंगत नवऱ्याची गाडी विकायला काढते. पहिला आलेला माणूस गाडी नीट पाहतो, आणि इंजिन खडखडते म्हणतो. दुसऱ्या दिवशी दुसरा म्हणतो, गाडी अपघातातून गेलेली आहे. तिसरा म्हणतो, या कागदपत्रांवर गाडी नावावर होणार नाही. त्यांतला कोणीच किंमत देऊ करत नाही. मग चौथा माणूस निम्मी किंमत देऊ करतो, आणि ती ते मान्य करते. महिनाभराने तिला तीच गाडी एका गॅरेजबाहेर दिसते: नुकतीच धुतलेली, आणि चालकाच्या जागी तोच पहिला माणूस. एका कार्यालयात एक व्यवस्थापक तीन वेगवेगळ्या दिवशी, तीन सहकाऱ्यांकडून ऐकतो, की नवी अधिकारी आकड्यांच्या बाबतीत निष्काळजी आहे. तिच्या कामात त्याला आजवर एकही चूक सापडलेली नाही. तरीही तो तिच्याकडून ते खाते काढून घेतो: तिघे जण चुकीचे कसे असतील? त्या तिघांपैकी एकाला ते खाते हवे होते. ब्राह्मणाचा बचाव त्याच्या हातातच होता: बोकड त्याने स्वतः तपासून पाहिला होता. तुम्ही स्वतः तपासलेली गोष्ट खोटी आहे, असे अनेक जण सांगू लागले, तर आधी विचारा: हे खरोखर अनेक आवाज आहेत, की एकच? आणि ती वस्तू तुम्ही खाली ठेवली, तर फायदा कोणाचा? ही गोष्ट आर्थर डब्ल्यू. रायडर यांच्या पंचतंत्राच्या इंग्रजी अनुवादावरून (१९२५, तिसरे तंत्र) पुन्हा सांगितली आहे, आणि योहानेस हेर्टेल यांनी संपादित केलेल्या (१९०८) पूर्णभद्राच्या पाठाच्या (११९९) संस्कृत मुळाशी ताडून पाहिली आहे. ब्राह्मणाला विटाळ कशाने होतो, यावरची तिघा धूर्तांची सुभाषिते आशयापुरती दिली आहेत.