पंचतंत्र · काकोलूकीय
तुपाने आंधळा झालेला ब्राह्मण
देवीसाठी गोड पुऱ्या
मंदविष हा म्हातारा काळा साप बेडकांना आपल्या पाठीवर बसवून नेत होता, आणि एकेक करून त्यांना खात होता. सापाने आपलेच भक्ष्य पाठीवर वाहणे हे निसर्गाच्या विरुद्ध आहे, असे दुसऱ्या एका काळ्या सापाने त्याला सांगितले. तो फक्त योग्य वेळेची वाट पाहतो आहे, हे दाखवण्यासाठी मंदविषाने त्याला ही गोष्ट सांगितली. एका नगरात यज्ञदत्त नावाचा एक ब्राह्मण राहत होता. त्याची बायको त्याच्याशी एकनिष्ठ नव्हती; तिचे मन दुसऱ्याच पुरुषावर जडले होते. ती पुन्हा पुन्हा साखर-तुपाच्या गोड पुऱ्या करायची, आणि नवऱ्याच्या नकळत त्या आपल्या प्रियकराला नेऊन द्यायची. एके दिवशी नवऱ्याने तिला हे करताना पाहिले. “प्रिये,” तो म्हणाला, “हे काय शिजवते आहेस? आणि हे सारखे कुठे घेऊन जातेस? खरे सांग.” ती चलाख होती. ती त्याच्याशी खोटे बोलली. “इथून जवळच भगवती देवीचे देऊळ आहे,” ती म्हणाली. “तिथे मी उपवास करते आहे, आणि देवीसाठी नैवेद्य आणि खास पक्वान्ने घेऊन जाते.” मग त्याच्या डोळ्यांदेखत तिने त्या पुऱ्या उचलल्या, आणि ती देवळाकडे निघाली. तिने सांगितले तसेच, आपली बायको रोज देवीसाठी चांगले चांगले पदार्थ नेते, असे नवऱ्याला वाटावे, हा तिचा हेतू होता. देवळापाशी पोहोचल्यावर ती स्नानासाठी नदीवर उतरली. ती स्नान करत असताना तिचा नवरा दुसऱ्या वाटेने आला, आणि कोणाला दिसणार नाही अशा बेताने देवीच्या मूर्तीमागे उभा राहिला.
तुपाने आंधळा झालेला ब्राह्मण
देवीमागचा आवाज
स्नान आटोपून त्याची बायको देवळात आली. तिने मूर्तीला स्नान घातले, गंध लावले, धूप जाळला, नैवेद्य मांडला, आणि बाकीचे सगळे विधी केले. मग देवीला नमस्कार करून तिने आपले मागणे मांडले: “हे भगवती, माझ्या नवऱ्याला आंधळा कसा करता येईल?” देवीमागे उभ्या असलेल्या ब्राह्मणाने आवाज बदलून सांगितले: “त्याला सतत तूप, तुपातल्या पुऱ्या आणि असलेच पदार्थ खायला घातलेस, तर तो लवकरच आंधळा होईल.” तो आवाज देवीचाच आहे असे समजून तिने त्यावर विश्वास ठेवला. तेव्हापासून ती ब्राह्मणाला रोज नेमके तेच अन्न खायला घालू लागली. एके दिवशी तो तिला म्हणाला: “प्रिये, मला नीट दिसत नाही.” आणि तिला वाटले: “ही देवीचीच कृपा.” इकडे तिच्या जिवलग प्रियकराने विचार केला: “ब्राह्मण आंधळा झाला आहे. तो माझे काय वाकडे करणार?” आणि तो बिनधास्तपणे रोज तिच्याकडे येऊ लागला. मग एके दिवशी ब्राह्मणाने तो प्रियकर आत शिरून जवळ आलेला पाहिला. ब्राह्मणाने त्याला केसांना धरले, आणि तो मरेपर्यंत त्याला सोट्याने बडवले, लाथा घातल्या. आपल्या दुष्ट बायकोचे नाक कापून त्याने तिला घालवून दिले. “म्हणून मी म्हणतो,” मंदविषाने गोष्ट संपवली, “हे सगळे मी जाणतो: बेडकांनी माझ्यावर स्वारी करावी, असा मी नाही. तुपाने आंधळ्या झालेल्या ब्राह्मणासारखी मी वाट पाहतो आहे.”
तुपाने आंधळा झालेला ब्राह्मण
ही गोष्ट काय शिकवते
ब्राह्मण जिंकतो तो दुबळेपणाचे सोंग घेऊन, आणि ते सोंग तो रचतो बायकोच्याच खोट्यातून. तिने आपले प्रकरण देवीच्या आड लपवले; तो त्याच देवीच्या आड लपतो, आणि तिच्या नावाने बोलतो. त्याने आंधळे व्हावे, अशी तिची इच्छा; म्हणून तो आंधळा होतो, किंवा तसे दाखवतो, तेही तिला सांगितलेले अन्न खाऊन. बाकीचे काम प्रियकर करतो. जे खरे असावे असे त्याला वाटते, ते तो खरे मानतो, सावधपणा सोडतो, आणि सरळ आत येतो. शेवट ग्रंथात आहे तितकाच कठोर आहे: प्रियकराला बडवून ठार मारले जाते, आणि बायकोचे नाक जाते, आणि घरही. ग्रंथ तिला दुष्ट म्हणतो, आणि शिक्षा सांगताना जराही शंका घेत नाही; मंदविष ती गोष्ट धीर धरण्याचा धडा म्हणून सांगतो. यांपैकी कोणतेही मत वाचकाने मानलेच पाहिजे असे नाही. विश्वास आणि फसवणूक, म्हणजे विश्वास-वञ्चना, लग्नाबाहेरही अशीच चालते. आपल्याला कोणी पाहू शकत नाही, अशी खात्री फसवणाऱ्याला वाटू लागली, की त्याला पकडणे सर्वांत सोपे. गल्ल्यातून पैसे काढत आलेला एखादा रोखपाल पाहतो, की मालकाचे हिशेबाकडे नीट लक्ष राहिलेले नाही, आणि तो आपल्या खुणा पुसायचे सोडून देतो. ज्या मालकाला शंका आहे, तो पुरावा पूर्ण होईपर्यंत तसेच दुर्लक्ष करत असल्याचे दाखवत राहू शकतो. आणि ज्याने एकदा कोणाला फसवले आहे, त्याला फसवणे सर्वांत सोपे, कारण समोरच्याला काय दिसते ते आपल्याला ठाऊक आहे, अशी त्याची खात्री असते. ही गोष्ट आर्थर डब्ल्यू. रायडर यांच्या पंचतंत्राच्या इंग्रजी अनुवादावरून (१९२५, तिसरे तंत्र) पुन्हा सांगितली आहे, आणि योहानेस हेर्टेल यांनी संपादित केलेल्या (१९०८) पूर्णभद्राच्या पाठाच्या (११९९) संस्कृत मुळाशी ताडून पाहिली आहे.