पंचतंत्र · काकोलूकीय
विजय हे बुद्धीचे काम
मुळासकट
“गुहेच्या दारातली आग” या गोष्टीत थांबलेली मुख्य कथा इथे पुढे सुरू होते. घुबडे मेली होती, आणि कावळ्यांचा राजा मेघवर्ण पुन्हा आपल्या सिंहासनावर बसला होता. सापाने बेडकांचा नाश कसा केला, ते त्याचा म्हातारा मंत्री स्थिरजीवी याने त्याला नुकतेच सांगितले होते. आपणही घुबडांचा नाश तसाच केला, असेही तो म्हणाला होता. मग त्याने एक वचन जोडले. वणवा झाडे जाळतो, पण मुळे तशीच ठेवतो. पाण्याचा पूर मात्र, इतका मृदू आणि शीतल असूनही, झाडे मुळासकट उखडून नेतो. “हीच थोरांची थोरवी,” मेघवर्ण म्हणाला, “नीती हेच ज्यांचे भूषण असते. संकटे आली, तरी आरंभलेले काम ते सोडत नाहीत.” “महाराज, तू भाग्यवान आहेस,” स्थिरजीवी म्हणाला. “तू आरंभलेले प्रत्येक काम यशस्वी झाले. नुसत्या शौर्याने काम होत नाही. बुद्धीने केलेले काम जिंकते. असा श्लोकच आहे:” शस्त्रैर्हता न हि हता रिपवो भवन्ति प्रज्ञाहतास्तु रिपवः सुहता भवन्ति । शस्त्रं निहन्ति पुरुषस्य शरीरमेकं प्रज्ञा कुलं च विभवं च यशश्च हन्ति ॥ शस्त्रांनी मारलेले शत्रू खरोखर मरत नाहीत; बुद्धीने मारलेले शत्रू कायमचे संपतात. शस्त्र फक्त एका माणसाचे शरीर मारते. बुद्धी त्याचे कुळ, त्याचे धन आणि त्याची कीर्ती, सगळेच मारते. “म्हणून ज्याच्यापाशी बुद्धी आणि प्रयत्न दोन्ही असतात,” तो पुढे म्हणाला, “त्याला यश ओढाताण न करता मिळते.”
विजय हे बुद्धीचे काम
राज्य कर, पण सावध राहा
“नीतिशास्त्रे खरोखर ताबडतोब फळ देतात,” मेघवर्ण म्हणाला. “तू शत्रूंच्या कलाने वागत त्यांच्या घरात शिरलास, आणि घुबडांचा राजा अरिमर्दन याचा त्याच्या सगळ्या लोकांसकट नायनाट केलास.” स्थिरजीवीने उत्तर दिले, की जिथे केवळ कठोर उपायानेच विजय मिळणार असतो, तिथेही सुरुवात आश्रय घेऊनच करणे योग्य. जंगलातले सर्वांत उंच झाड, त्यातले सर्वांत उत्तम लाकूड, तोडण्याआधी त्याची पूजा केली जाते. “म्हणून आज रात्री, शत्रू हरल्यावर, माझा स्वामी पूर्वीसारखा झोपेल. मी आरंभलेले काम पूर्ण झाले, आणि माझे मन शांत झाले. निष्कंटक झालेल्या या राज्यावर आता राज्य कर. प्रजेच्या रक्षणाला वाहून घे, आणि तुझे छत्र, तुझे सिंहासन आणि तुझे वैभव तुझ्या मुलानातवांच्या पिढ्यांत स्थिर राहो. राजाने प्रजेचे रक्षण करून आणि आपल्या इतर गुणांनी प्रजेला संतुष्ट ठेवलेच पाहिजे. तसे न केले, तर त्याचे राज्य शेळीच्या गळ्याला लोंबणाऱ्या थानांसारखे निरुपयोगी ठरते: ती दिसतात थानांसारखी, पण त्यांतून दूध येत नाही. “आणि ‘मी राज्य जिंकले,’ असे मानून वैभवाच्या गर्वाने स्वतःचा नाश करून घेऊ नकोस. राजांची सत्ता कधीच स्थिर राहत नाही. राजलक्ष्मी बांबूच्या काठीसारखी चढायला कठीण, आणि क्षणात खाली कोसळणारी. शंभर प्रयत्नांनी तिला सावरून धरले, तरी ती टिकवणे कठीणच; तिची चांगली सेवा केली, तरी शेवटी ती दगाच देते. ती माकडासारखी चंचल, आणि सापासारखी हाताळायला धोक्याची. संध्याकाळच्या ढगाच्या लालीसारखा तिचा रंग क्षणभरच टिकतो. स्वप्नात सापडलेल्या खजिन्यासारखी ती दिसते, आणि नाहीशी होते. आणि शिवाय: यदैव राज्ये क्रियतेऽभिषेकस्तदैव बुद्धिर्व्यसनेषु योज्या । घटा हि राज्ञामभिषेककाले सहाम्भसैवापदमुद्गिरन्ति ॥ राजाला अभिषेक होतो, त्याच क्षणी त्याच्या मनाने संकटांचा विचार करायला हवा. कारण अभिषेकाच्या वेळी कलश पाण्याबरोबरच आपत्तीही ओततात.
विजय हे बुद्धीचे काम
काळ काय नेतो
“संकटांच्या आवाक्याबाहेर कोणीच नसतो. रामायणाचा नायक राम वनवासाला गेला. महाभारतातले पाच राजपुत्र, पांडव, वनात राहिले. लंकेचा राक्षसराजा रावण पडला. इथे प्रत्येक जण काळाच्या सत्तेखाली दुःख भोगतो; कोण कोणाला वाचवणार? जुन्या काळच्या थोर राजांना काळच जागे करतो, आणि काळच त्यांचे डोळे मिटतो. तो राजा, ते मंत्री, त्या स्त्रिया, ती उपवने: मृत्यूने त्या सगळ्यांकडे पाहिले, आणि ते सगळे गेले. “आता तुला राजलक्ष्मी मिळाली आहे. मदमस्त हत्तीच्या कानासारखी ती कधीच स्थिर राहत नाही. केवळ योग्य नीतीलाच धरून राहा, आणि तिचा उपभोग घे.” असे हे पंचतंत्राचे काकोलूकीय, म्हणजे कावळे आणि घुबडे, नावाचे तिसरे तंत्र संपते. राजा शत्रूविरुद्ध ज्या सहा मार्गांनी जाऊ शकतो, त्यांचे हे तंत्र: तह, युद्ध, कूच, जागीच ठाण मांडणे, आश्रय घेणे आणि दुहेरी चाल. ते स्वतःच्याच पहिल्या श्लोकाने संपते. जुना वैरी मित्र झाला, तरी त्याच्यावर कधी विश्वास ठेवू नये: कावळ्यांनी आणलेल्या आगीत जळून गेलेली, घुबडांनी भरलेली ती गुहा पाहा.
विजय हे बुद्धीचे काम
ही गोष्ट काय शिकवते
विजयाच्या क्षणी स्थिरजीवी विजेत्याला इशारेच देत राहतो. पहिला इशारा: हाती घेतलेले काम शेवटाला न्यावे. वणवा मुळे ठेवतो; शीतल पूर ठेवत नाही. घुबडांचा शेवटच्या घुबडापर्यंत नाश झाला, आणि त्यांचा मारेकरी त्याला बुद्धी म्हणतो. युद्धाविषयीचे ग्रंथाचे हे मत त्याच्या सर्वांत कठोर रूपात आहे, आणि वाचकाने ते मानलेच पाहिजे असे नाही. त्याचा दुसरा इशारा: मिळवलेले वैभव म्हणजे टिकवलेले वैभव नव्हे. राज्य नुकतेच सुरक्षित झाले आहे, आणि तो आताच वनवासाच्या आणि मृत्यूच्या गोष्टी करतो आहे. विजेत्याला त्याने सांगितलेला शेवटचा शब्द आहे न्याय, म्हणजे योग्य नीती; आणि केवळ तीच. सर्वांत दूरवर पोहोचणारी प्रतिमा म्हणजे अभिषेकाचा कलश. ज्या दिवशी बढती मिळते, आणि अभिनंदनांचा वर्षाव होत असतो, त्याच दिवशी काय बिघडू शकते, हा प्रश्न विचारायचा असतो. कुटुंबाचा व्यवसाय हाती घेणाऱ्या मुलीला स्वतःविषयी सर्वांत जास्त खात्री असते ती, वडील तिच्या हाती किल्ल्या सोपवतात त्या दिवशी. ग्रंथाच्या हिशेबाने, संकटांचा विचार करायचा दिवस तोच. ही गोष्ट आर्थर डब्ल्यू. रायडर यांच्या पंचतंत्राच्या इंग्रजी अनुवादावरून (१९२५, तिसरे तंत्र) पुन्हा सांगितली आहे, आणि योहानेस हेर्टेल यांनी संपादित केलेल्या (१९०८) पूर्णभद्राच्या पाठाच्या (११९९) संस्कृत मुळाशी ताडून पाहिली आहे. शेवटचे बहुतेक श्लोक थोडक्यात आशयाने दिले आहेत, राजलक्ष्मीच्या उपमांची यादी छोटी केली आहे, आणि काळाविषयीच्या श्लोकांतले अनेक राजे वगळले आहेत.