पंचतंत्र · अपरीक्षितकारक
डोक्यावर फिरणारे चक्र
चार गरीब ब्राह्मण
देवशर्मा ब्राह्मण भिक्षा मागायला गेला, तेव्हा मुलाला राखणीशिवाय एकटे सोडून गेला होता. त्या मुलाला वाचवणाऱ्या मुंगसाला त्याच्या बायकोने मारले होते. आता ती नवऱ्यावरच उलटली आणि तिने एक सुभाषित ऐकवले: अति लोभाने ज्याला ग्रासले, त्याच्या डोक्यावर शेवटी चक्र फिरत राहते. ते कसे, असे त्याने विचारले. तेव्हा मर्यादेबाहेरच्या लोभाचा शेवट कुठे होतो, हे दाखवण्यासाठी तिने त्याला ही गोष्ट सांगितली. एका नगरात चार ब्राह्मण राहत होते. एकमेकांचे जिवलग मित्र, आणि अगदी कफल्लक. “धिक्कार असो या दारिद्र्याचा!” ते म्हणत. “पैसा नसला, तर माणसाने कितीही इमानाने चाकरी केली तरी धनी त्याचा द्वेषच करतो. नातलग पाठ फिरवतात, मुलगे सोडून जातात, बायको तोंड फिरवते, मित्र येईनासे होतात. दारिद्र्यापेक्षा मरण बरे. म्हणून काहीही करून पैसा मिळवलाच पाहिजे. पैशाने होत नाही असे जगात काहीच नाही.” त्यांनी सगळा हिशेब मांडला. माणसाला पैसा सहा मार्गांनी मिळतो: भिक्षा, राजाची चाकरी, शेती, विद्या, व्याजाने पैसे देणे आणि व्यापार. भिक्षेत मिळालेले कावळे हिसकावून नेतात. राजाचे मन चंचल असते. शेती म्हणजे काबाडकष्ट, आणि विद्या म्हणजे गुरूची दीर्घ, नम्र सेवा. व्याजाने पैसे देणारा गरीबच राहतो, कारण त्याचा पैसा दुसऱ्यांच्या हातात अडकून पडतो. ज्याच्या आड काहीच येत नाही असा मार्ग एकच, व्यापार. खोटी मापे, किमतीबद्दल खोटे सांगणे आणि लोकांच्या ठेवी सांभाळायला घेणे, हेही व्यापाराचेच प्रकार. प्रत्येकावर त्या ब्राह्मणांकडे एकेक सुभाषित होते. ठेवीवरचे सुभाषित असे: निक्षेपे गृहपतिते श्रेष्ठी संस्तौति देवतां नित्यम् । निक्षेपेशो म्रियतां दास्याम्युपयाचितं तुभ्यम् ॥ घरात ठेव येऊन पडली की शेठ रोज देवाची स्तुती करतो. “ठेवीचा मालक मरू दे,” तो देवाला विनवतो, “मग तू मागशील तो नवस मी फेडीन.”
डोक्यावर फिरणारे चक्र
धन किंवा मरण
परदेशी व्यापार करणारा जे घेऊन जातो, त्याच्या दुप्पट-तिप्पट घेऊन परत येतो, असे ते म्हणाले. कावळे, भित्रे आणि हरणे परदेशाला भितात, आणि जिथे असतात तिथेच मरतात. म्हणून त्यांनी परदेशी जायचे ठरवले. घरदार आणि मित्र सोडून चौघेही निघाले. चालत चालत ते अवंती देशात पोहोचले. क्षिप्रा नदीत स्नान करून त्यांनी महाकाल देवाला नमस्कार केला. पुढे जाताना त्यांना भैरवानंद नावाचे एक थोर योगी भेटले. ब्राह्मणांच्या रीतीप्रमाणे त्यांनी योग्यांना वंदन केले, आणि चौघेही त्यांच्याबरोबर त्यांच्या मठात गेले. तिथे भैरवानंदांनी विचारले, “तुम्ही कुठून आलात? कुठे निघालात? आणि कशासाठी?” “आम्ही सिद्धीच्या शोधात निघालो आहोत,” ते म्हणाले. “जिथे एक तर पोटभर धन मिळेल, नाहीतर मरण येईल, तिथे जायचे असा आम्ही निश्चय केला आहे. दैव बलवान असते, पण माणसाचा प्रयत्नही बलवान असतो. म्हणून आम्हाला धनाचा काही मार्ग सांगावा: गुहेत उतरणे, डाकीण वश करणे, स्मशानात सेवा करणे, नरमांस विकणे, काहीही. आपल्याकडे अद्भुत शक्ती आहेत असे आम्ही ऐकून आहोत, आणि आम्ही वाटेल ते धाडस करायला तयार आहोत.” हे शिष्य होण्याजोगे आहेत, हे भैरवानंदांनी ओळखले. त्यांनी चार मंतरलेल्या वाती तयार केल्या आणि प्रत्येकाला एकेक दिली. “हिमालयाच्या उत्तरेकडच्या उतारांवर जा,” ते म्हणाले. “जिथे ज्याची वात खाली पडेल, तिथे त्याला खजिना मिळेल, यात शंका नाही.”
डोक्यावर फिरणारे चक्र
तांबे, चांदी, सोने
त्यांनी तसेच केले. वाटेत सगळ्यांत पुढे चालणाऱ्याची वात जमिनीवर पडली. त्याने ती जागा खणली, तर तिथली सगळी जमीन तांब्याची होती. “हे पाहा!” तो म्हणाला. “हवे तेवढे तांबे घ्या.” “मूर्खा!” बाकीचे म्हणाले. “त्याचा काय उपयोग? याचा ढीग जरी मिळाला, तरी आपले दारिद्र्य संपणार नाही. ऊठ, पुढे चलू.” “तुम्ही जा,” तो म्हणाला. “मी याच्या पुढे येत नाही.” आपले तांबे घेऊन माघारी फिरणारा तो पहिला. बाकीचे तिघे थोडेच पुढे गेले असतील, तोच पुढे चालणाऱ्याची वात पडली. त्याने खणले, तर सगळी जमीन चांदीची. “हवी तेवढी चांदी घ्या,” तो आनंदाने म्हणाला. “आता पुढे जायची गरज नाही.” दुसरे दोघे ऐकेनात. “मूर्खा! मागे जमीन तांब्याची होती, इथे चांदीची आहे. पुढे ती नक्की सोन्याची असेल. याचा ढीग जरी मिळाला, तरी दारिद्र्य तितकेसे संपत नाही.” “तुम्ही दोघे जा,” तो म्हणाला. “मी येत नाही.” आपली चांदी घेऊन तोही माघारी फिरला. आता दोघेच उरले. गोष्ट त्यांना दोन नावे देते: एक सुवर्णसिद्ध, म्हणजे ज्याला सोने सापडले तो; दुसरा चक्रधर, म्हणजे चक्र वाहणारा. पुढे जाताना सुवर्णसिद्धाची वात पडली. त्याने खणले, तर सगळी जमीन सोन्याची. “हवे तेवढे सोने घे,” तो आनंदाने चक्रधराला म्हणाला. “पुढे याहून चांगले काही नाही.” “मूर्खा,” चक्रधर म्हणाला. “तुला दिसत नाही का? आधी तांबे, मग चांदी, मग सोने. याच्या पुढे नक्की रत्ने असतील. ऊठ, पुढे चलू. याचा ढीग घेऊन काय करायचे? नुसते ओझे वाहायचे.” “तू जा,” सुवर्णसिद्ध म्हणाला. “मी इथेच थांबतो आणि तुझी वाट पाहतो.”
डोक्यावर फिरणारे चक्र
चक्राखालचा माणूस
मग चक्रधर एकटाच पुढे निघाला. उन्हाळ्यातल्या सूर्याच्या किरणांनी त्याचे अंग भाजून निघाले, आणि तहानेने त्याचे भान हरपू लागले. सिद्धांच्या भूमीतल्या वाटांवर तो इकडेतिकडे भटकत राहिला. तेव्हा त्याला एक माणूस दिसला. त्याचे सगळे अंग रक्ताने भिजले होते, आणि डोक्यावर एक चक्र गरगर फिरत होते. चक्रधर घाईने त्याच्याजवळ गेला. “महाशय,” तो म्हणाला, “तुम्ही असे डोक्यावर फिरणारे चक्र घेऊन का उभे आहात? आणि मला सांगा, इथे कुठे पाणी आहे का? तहानेने माझा घसा कोरडा पडला आहे.” तो हे बोलला मात्र, आणि ते चक्र त्या माणसाच्या डोक्यावरून उतरून चक्रधराच्या डोक्यावर चढले. “मित्रा, हे काय?” चक्रधर म्हणाला. “माझ्याही डोक्यावर ते असेच चढले होते,” तो माणूस म्हणाला. “मग हे खाली केव्हा उतरेल, ते तरी सांगा. वेदना असह्य आहेत.” “तुझ्यासारखा कोणी हातात मंतरलेली वात घेऊन इथे येईल आणि तू बोललास तसे बोलेल, तेव्हा ते त्याच्या डोक्यावर चढेल.” “तुम्ही इथे किती काळ उभे आहात?” चक्रधराने विचारले. त्या माणसाने उलट प्रश्न केला: “सध्या पृथ्वीवर राजा कोण आहे?” चक्रधराने त्या काळी राज्य करणाऱ्या वीणावत्स राजाचे नाव सांगितले. “मी आलो तेव्हा राम राजा होता,” तो माणूस म्हणाला. “दारिद्र्याने मला पार खचवले होते. मी एक मंतरलेली वात घेतली आणि तुझ्यासारखाच इथे आलो. मलाही डोक्यावर चक्र असलेला एक माणूस दिसला, आणि मी त्याला त्याबद्दल विचारले. तू विचारलेस तसेच मी विचारत असतानाच ते चक्र त्याच्या डोक्यावरून उतरले आणि माझ्या डोक्यावर चढले. किती काळ लोटला, याची गणतीच मला राहिलेली नाही.”
डोक्यावर फिरणारे चक्र
दैवाचा खेळ
“पण असे उभे असताना तुम्हाला अन्न कसे मिळाले?” चक्रधराने विचारले. “मित्रा,” तो माणूस म्हणाला, “धनाचा देव धनद याला त्याचा खजिना कोणी चोरेल अशी भीती वाटते. म्हणून सिद्धांना दूर ठेवण्यासाठी त्याने हा धाक उभा केला आहे. तरीही कोणी कसाबसा इथवर आलाच, तर त्याला भूक लागत नाही, तहान लागत नाही. म्हातारपण आणि मरण त्याला शिवत नाही; त्याला फक्त ही वेदना भोगावी लागते. आता मला जाऊ दे. तू मला एका मोठ्या यातनेतून सोडवलेस. मी घरी चाललो.” आणि तो निघून गेला. इकडे आपल्या सोबत्याला इतका उशीर का होतो आहे, असा प्रश्न सुवर्णसिद्धाला पडला. त्याला शोधायला अधीर होऊन तो त्याच्या पावलांच्या खुणांवरून निघाला. थोडेच अंतर गेला असेल, तोच त्याला एक माणूस दिसला. त्याच्या अंगातून रक्ताच्या धारा लागल्या होत्या, आणि डोक्यावर फिरणाऱ्या एका धारदार चक्राखाली तो वेदनेने तळमळत होता. तो त्याचाच सोबती होता. सुवर्णसिद्ध जवळ गेला आणि डोळ्यांत पाणी आणून म्हणाला, “मित्रा, हे काय?” “दैवाचा खेळ,” चक्रधर म्हणाला. “मग सांग, काय झाले?” सुवर्णसिद्धाने विचारले. आणि चक्रधराने त्याला चक्राची सगळी हकिगत सांगितली. ती ऐकून सुवर्णसिद्धाने त्याला बोल लावले. “मी तुला पुन्हा पुन्हा सावध केले होते. पण तुझ्याकडे बुद्धी नव्हती, आणि तू माझे ऐकले नाहीस. हे सुभाषित किती खरे आहे:” वरं बुद्धिर्न सा विद्या विद्यातो बुद्धिरुत्तमा । बुद्धिहीना विनश्यन्ति यथा ते सिंहकारकाः ॥ विद्येपेक्षा बुद्धी बरी; विद्येहून बुद्धी श्रेष्ठ. ज्यांच्याकडे बुद्धी नसते त्यांचा नाश होतो, सिंह घडवणाऱ्या त्या माणसांचा झाला तसा. “ते कसे?” चक्रधराने विचारले. तेव्हा विद्येपेक्षा बुद्धीची किंमत अधिक, हे दाखवण्यासाठी सुवर्णसिद्धाने त्याला सिंह घडवणाऱ्या विद्वानांची गोष्ट सांगितली.
डोक्यावर फिरणारे चक्र
ही गोष्ट काय शिकवते
बायकोने ही गोष्ट नवऱ्याच्या लोभावर सांगितली, आणि तिचा सरळ धडा तिचाच आहे: किती पुरे, हे ओळखावे. चार माणसे पैशासाठी निघतात, आणि प्रत्येक जण वेगळ्या ठिकाणी थांबतो. एक तांबे घेऊन घरी जातो, एक चांदी. सुवर्णसिद्ध सोन्याच्या जमिनीवर बसून वाट पाहतो. सोन्याच्याही पुढे रत्नांसाठी जातो तो फक्त चक्रधर, आणि गोष्ट शिक्षा देते ती त्यालाच. हा सापळा नेमका त्याच्यासाठीच रचलेला आहे. धनाचा देव आपला खजिना एका यातनेने राखतो, आणि ती यातना एका डोक्यावरून दुसऱ्या डोक्यावर जाते. ती पडते ती फक्त फार पुढे आलेल्या, हातात मंतरलेली वात घेऊन आलेल्या माणसावरच. त्याच्या आधीचा माणूस राम राजा होता तेव्हापासून तिथे उभा होता. मर्यादेबाहेरच्या लोभाचा शेवट इथे होतो: अशा वेदनेत, जी फक्त पुढच्या लोभी माणसाकडेच सोपवता येते. सुरुवातीची भाषणेही याच धड्याचा भाग आहेत. दारिद्र्य मरणापेक्षा वाईट, असा निष्कर्ष चौघे शांतपणे, हिशेब मांडून काढतात. व्यापारावरच्या त्यांच्या सुभाषितांत खोटी मापे, खोट्या किमती, आणि जिचा मालक मरावा अशी प्रार्थना केली जाते अशी ठेव, यांची गणना नफ्याच्या मार्गांतच होते. मग ते एका योग्याकडे गुहेचा, डाकिणीचा किंवा नरमांस विकण्याचा मार्ग मागतात. ते कुठे चालले आहेत, हे त्यांचेच शब्द दाखवतात.
डोक्यावर फिरणारे चक्र
कुठे थांबायचे
विषय आहे अर्थ, म्हणजे धन, आणि त्याच्या जोडीला अपरीक्षितकारक, म्हणजे आधी तपासून न पाहता केलेली कृती. मूळ ग्रंथ याकडे प्रमाणाचा प्रश्न म्हणून पाहतो: माणसाने पैशाची इच्छा धरावी, पण त्या इच्छेला स्वतःवर स्वार होऊ देऊ नये. चक्रधराची चूक तर्कातली आहे. आधी तांबे, मग चांदी, मग सोने: म्हणजे पुढे नक्की रत्ने. चढत्या क्रमाला त्याने वचन समजले, आणि पुढच्या प्रदेशाबद्दल काहीच विचारले नाही. एक माणूस अजून पूर्ण न झालेल्या इमारतीत फ्लॅट नोंदवतो. इमारतीवर छत येण्याआधीच एक खरेदीदार त्याला त्याने मोजलेल्या किमतीच्या दीडपट रक्कम देऊ करतो. सलग तीन वर्षे भाव वाढत आले आहेत, म्हणून तो नकार देतो आणि चौथ्या वाढीची वाट पाहतो. बिल्डरचे पैसे संपतात आणि काम बंद पडते. त्याने न विकलेला फ्लॅट म्हणजे आता काँक्रीटचा एक सांगाडा उरतो, आणि तो कोणीच घेत नाही. पहिला नफा खरा होता. उणीव होती ती गोष्टीतल्या त्या माणसाची, जो म्हणाला, “मी इथेच थांबतो.” चक्रधर याला दैवाचा खेळ म्हणतो; त्याचा मित्र याला बुद्धीचा अभाव म्हणतो. दैव विरुद्ध बुद्धी हे भांडण तंत्राच्या उरलेल्या भागात सतत चालू राहते. मुख्य कथा इथे थांबते. पुढची गोष्ट, “सिंह जिवंत करणारे विद्वान”, तिच्या आत सांगितलेली आहे; मुख्य कथा “दोन हुशार मासे आणि बेडूक” या गोष्टीत पुढे सुरू होते. ही गोष्ट आर्थर डब्ल्यू. रायडर यांच्या पंचतंत्राच्या इंग्रजी अनुवादावरून (१९२५, पाचवे तंत्र) पुन्हा सांगितली आहे, आणि योहानेस हेर्टेल यांनी संपादित केलेल्या (१९०८) पूर्णभद्राच्या पाठाच्या (११९९) संस्कृत मुळाशी ताडून पाहिली आहे. दारिद्र्य, पैसा, व्यापार आणि प्रयत्न यांवरची ब्राह्मणांची बहुतेक सुभाषिते आशयापुरती दिली आहेत किंवा वगळली आहेत.