पंचतंत्र · अपरीक्षितकारक
दोन डोकी मागणारा विणकर
समुद्रकाठी एक वर
“काकडीच्या शेतात गाणारे गाढव” या गोष्टीत थांबलेली मुख्य कथा इथे पुढे सुरू होते, आणि तिच्यातूनच ही गोष्ट येते. धनाच्या शोधात एकत्र निघालेले दोन ब्राह्मण मित्र आता एकमेकांना गोष्टी सांगून वाद घालत होते. चक्र वाहणारा चक्रधर सोन्याच्याही पुढे गेला होता, आणि आता त्याच्या डोक्यावर एक चक्र गरगर फिरत होते. सोने सापडलेल्या सुवर्णसिद्धाने नुकतीच त्याला एका गाढवाची गोष्ट सांगितली होती. मित्राने इशारा देऊनही ते गाढव शेतात गाऊ लागले होते. “तसाच तूही,” त्याने गोष्ट संपवली होती, “मी थांबवायचा प्रयत्न केला, तरी थांबला नाहीस.” या खेपेस चक्रधराला ते पटले, आणि त्याने त्यावर एका सुभाषिताची जोड दिली: यस्य नास्ति स्वयं प्रज्ञा मित्राणां न करोति यः । स एव निधनं याति यथा मन्थरकौलिकः ॥ ज्याला स्वतःची अक्कल नाही, आणि जो मित्रांचे सांगणेही ऐकत नाही, मंथरक विणकरासारखे त्याच्या वाट्याला मरणच येते. ते कसे, असे सुवर्णसिद्धाने विचारले, आणि चक्रधराने त्याला ही गोष्ट सांगितली. एका नगरात मंथरक नावाचा एक विणकर राहत होता. एके दिवशी त्याच्या मागाचे लाकडी भाग सगळे एकदमच मोडले. तो कुऱ्हाड घेऊन लाकडाच्या शोधात निघाला, आणि शोधता शोधता समुद्रकिनारी येऊन पोहोचला. तिथे त्याला शिसवीचा एक मोठा वृक्ष दिसला. “हे झाड चांगलेच मोठे आहे,” त्याच्या मनात आले. “हे तोडले, तर विणकामाची हत्यारे भरपूर होतील.” असा बेत पक्का करून त्याने झाडावर कुऱ्हाड उगारली. पण त्या झाडावर एक व्यंतर राहत होता; व्यंतर म्हणजे हलक्या दर्जाच्या देवयोनींपैकी एक. “भल्या माणसा,” तो म्हणाला, “हे झाड माझे घर आहे. ते तू सोडलेच पाहिजेस. इथे समुद्राच्या लाटांवरून गार वारा येतो, माझ्या अंगाला स्पर्श करतो, आणि मी इथे अगदी सुखात राहतो.”
दोन डोकी मागणारा विणकर
व्यंतराचे वचन
“मग मी काय करू, महाराज?” विणकर म्हणाला. “लाकडी सामानाविना माझे कुटुंब उपाशी राहील. तेव्हा तुम्ही दुसरीकडे कुठे राहायला जा, आणि लवकर जा. मी हे झाड तोडणार आहे.” “मी तुझ्यावर प्रसन्न आहे,” व्यंतर म्हणाला. “हवे ते माग, पण झाड सोड.” “असे असेल तर,” विणकर म्हणाला, “मी घरी जातो, माझ्या मित्राला आणि बायकोला विचारतो, आणि परत येतो.” व्यंतराने ते मान्य केले, आणि विणकर घराकडे वळला. नगरात शिरतो न शिरतो तोच त्याला त्याचा जिवलग मित्र, न्हावी, भेटला. “मित्रा,” तो म्हणाला, “एक व्यंतर मला वर द्यायला तयार आहे. काय मागू ते सांग.” “खरेच असे असेल, बाबा,” न्हावी म्हणाला, “तर राज्य माग. तू राजा हो, मी तुझा मंत्री होतो. आधी या जगातली सुखे भोगू, आणि मग परलोकातली.” “ठीक आहे, मित्रा,” विणकर म्हणाला. “पण मी बायकोलाही विचारतो.”
दोन डोकी मागणारा विणकर
बायकोचा सल्ला नको
“नाही,” न्हावी म्हणाला. “बायकांचा सल्ला घेणे योग्य नाही. म्हणतात ना, शहाणा माणूस बायकांना अन्न, वस्त्र आणि दागिने देतो. सगळ्यांत महत्त्वाचे म्हणजे, ऋतुकाळी त्यांच्याशी शय्यासोबत करतो; पण त्यांचा सल्ला तो कधीच घेत नाही.” न्हाव्याच्या मते याचे कारण बायकांच्या स्वभावातच होते: एताः स्वार्थपरा नार्यः केवलं स्वसुखे रताः । न तासां वल्लभो यस्मात्स्वसुतोऽपि सुखं विना ॥ बायका आपल्या स्वार्थापुरत्या असतात, आणि त्यांना फक्त स्वतःच्या सुखाची पर्वा असते. स्वतःच्या सुखापुढे त्यांना कोणीच प्रिय नसते, पोटचा मुलगासुद्धा नाही. विणकराने त्यावर वाद घातला नाही. “तसे असले तरी,” तो म्हणाला, “ती पतिव्रता आहे. मला तिला विचारलेच पाहिजे.” तो घाईने घरी गेला आणि बायकोशी बोलला. “प्रिये, आज एक व्यंतर आपल्यावर प्रसन्न झाला आहे. आपण मागू ते तो देईल, म्हणून तुला विचारायला आलो आहे. काय मागू ते सांग. माझा मित्र न्हावी म्हणतो, राज्य माग.” “स्वामी,” ती म्हणाली, “न्हाव्यांना कसली अक्कल? त्याचे ऐकू नका. म्हण अगदी स्पष्ट आहे: भाट आणि चारण, नीच माणसे, न्हावी आणि मुले, तपस्वी आणि भिक्षू, यांचा सल्ला कधीही घेऊ नये.”
दोन डोकी मागणारा विणकर
दोन डोकी, चार हात
योजनेविरुद्ध तिच्यापाशी आणखीही मुद्दे होते. “शिवाय राज्य चालवणे म्हणजे एकामागून एक मोठ्या कटकटी. तह करायचा की युद्ध, स्वारीवर निघायचे की जागचे हलायचे नाही, बलवान राजाचा आश्रय घ्यायचा की दुटप्पी डाव खेळायचा. अशा काळज्या माणसाला क्षणभरही सुख लाभू देत नाहीत. आणि राज्यासाठी राजाचे सख्खे भाऊ आणि मुलगेसुद्धा त्याच्या जिवावर उठतात. असल्या राज्याला दुरूनच नमस्कार केलेला बरा.” “तू म्हणतेस ते खरे आहे,” विणकर म्हणाला. “मग काय मागू ते तूच सांग.” “सध्या तुम्ही रोज एक वस्त्र विणता,” ती म्हणाली, “आणि त्यात आपला सगळा खर्च भागतो. आता आणखी एक जोडी हात आणि आणखी एक डोके मागा. मग तुम्ही एक वस्त्र पुढच्या बाजूला विणाल आणि दुसरे मागच्या बाजूला. एकाच्या किमतीत घर चालेल. दुसऱ्याच्या किमतीतून वरखर्च करता येईल, आणि भाऊबंदांमध्ये मानाने दिवस काढता येतील.” विणकर खूश झाला. “शाब्बास, माझी पतिव्रता!” तो म्हणाला. “काय छान कल्पना आहे! मी तसेच करतो.” तो झाडावरच्या व्यंतराकडे गेला आणि त्याने आपली मागणी मांडली. “महाराज, माझी इच्छा पुरी करणार असाल, तर मला आणखी एक जोडी हात आणि आणखी एक डोके द्या.” शब्द तोंडातून पुरते बाहेर पडतात न पडतात तोच त्याला दोन डोकी आणि चार हात फुटले. आनंदाने मन भरून तो घराकडे निघाला. पण नगरातल्या लोकांनी त्याला पाहिले आणि त्याला राक्षस समजले. सोटे, दगड, हाताला लागेल ते घेऊन त्यांनी त्याला बडवले, आणि तो मेला. “म्हणून मी म्हणतो,” चक्रधराने गोष्ट संपवली, “ज्याला स्वतःची अक्कल नाही, आणि जो मित्रांचे सांगणेही ऐकत नाही, त्याच्या वाट्याला मरणच येते.”
दोन डोकी मागणारा विणकर
ही गोष्ट काय शिकवते
चक्रधर ही गोष्ट स्वतःच्याच विरोधात सांगतो. चक्राखाली उभा राहून तो कबूल करतो, की जो मित्रांचे ऐकत नाही त्याचे वाईट होते, आणि पुरावा म्हणून विणकराला पुढे करतो. विणकराला दोन सल्लागार होते. न्हाव्याचे उत्तर महत्त्वाकांक्षी होते आणि स्वार्थी: मला तुझा मंत्री कर. बायकोचे उत्तर साधे आणि व्यवहारी होते, आणि त्यानेच त्याचा जीव घेतला. त्याने दोन्ही उत्तरे तोलून पाहिली नाहीत. जे उत्तर सगळ्यांत जास्त आवडले, ते त्याने उचलले, आणि त्याबद्दल एकही प्रश्न विचारला नाही. विषय आहे बुद्धी, म्हणजे स्वतःची अक्कल, आणि त्याच्या जोडीला गृह, म्हणजे घरसंसार. न्हाव्याची बायकांवरची सुभाषिते हे ग्रंथाचे बायकांबद्दलचे मत आहे, आणि ते जितके कठोर वाटते तितकेच कठोर आहे. वाचकाने ते मान्य करायलाच हवे असे नाही. बायकोही न्हावी, भाट आणि भिक्षू यांच्याबद्दल तितक्याच सरसकटपणे बोलते. दोघेही समोरच्याला तो काय म्हणतो यावरून नव्हे, तर तो कोण आहे यावरून आधीच बाद ठरवतात. आणि या दोघांपुढे ठेवायला विणकराकडे स्वतःची अशी पारख नाही. एका दुकानदाराच्या हाती काही पैसा येतो. त्याचा शाळेतला मित्र म्हणतो, एखादी फ्रँचायझी घे आणि ती मला चालवायला दे. त्याचा भाऊ म्हणतो, मित्राचा डोळा फक्त स्वतःच्या हिश्शावर आहे; त्यापेक्षा दुकानाबाहेर फुटपाथवर दुसरा काउंटर टाक. तो भावाचे ऐकतो, कारण तो भाऊ आहे, आणि फुटपाथवर काउंटर टाकायला नगरपालिका परवानगी देते का, हे विचारतच नाही. महिन्याभरात नगरपालिकेचे पथक येऊन तो काउंटर उखडून टाकते. विणकराच्या हातात निदान त्याचा वर तरी आलेला होता, आणि मगच त्याने बेत रचला. जो लाभ अजून पदरात पडलेलाच नाही, त्याच्या भरवशावर रचलेले बेत हा आणखी एक सापळा. बढतीची अजून नुसती चर्चा चालू आहे, आणि एक कुटुंब तिच्या भरवशावर मोठा फ्लॅट बुक करते. अजून खात्यात जमा न झालेल्या रकमेच्या भरवशावर एक व्यापारी माल मागवतो. हा अपरीक्षितकारक, म्हणजे न तपासता केलेले काम, आणि त्याच्या जोडीला अर्थ, म्हणजे पैसा. चक्रधर लगेच “सातूच्या पिठाचा घडा” ही पुढची गोष्ट सांगून हाच विषय पुढे नेतो. तिच्यात आणखी एक गरीब माणूस आहे, आणि श्रीमंत होण्याचा आणखी एक बेत; आणि तिचा स्वतःचा मुद्दा तिच्या शेवटच्या ओळीत येतो. ही गोष्ट आर्थर डब्ल्यू. रायडर यांच्या पंचतंत्राच्या इंग्रजी अनुवादावरून (१९२५, पाचवे तंत्र) पुन्हा सांगितली आहे, आणि योहानेस हेर्टेल यांनी संपादित केलेल्या (१९०८) पूर्णभद्राच्या पाठाच्या (११९९) संस्कृत मुळाशी ताडून पाहिली आहे. न्हाव्याची बायकांवरची दोन सुभाषिते वगळली आहेत. या भाष्यात चक्रधराच्या पुढच्या, “सातूच्या पिठाचा घडा” या गोष्टीचाही विचार केला आहे.