पंचतंत्र · अपरीक्षितकारक
दोन हुशार मासे आणि बेडूक
दैव विरुद्ध बुद्धी
“डोक्यावर फिरणारे चक्र” या गोष्टीत थांबलेली मुख्य कथा इथे पुढे सुरू होते, आणि तिच्यातूनच ही गोष्ट येते. चक्र वाहणारा चक्रधर रत्नांच्या शोधात सोन्याच्याही पुढे गेला होता, आणि आता त्याच्या डोक्यावर एक चक्र गरगर फिरत होते. त्याच्या मित्राने, ज्याला सोने सापडले होते त्या सुवर्णसिद्धाने, नुकतीच त्याला सिंह घडवणाऱ्या विद्वानांची गोष्ट सांगितली होती. तिचा मुद्दा असा होता की विद्येपेक्षा बुद्धी बरी. चक्रधराने ती गोष्ट पुरती ऐकून घेतली, पण त्याला ते पटले नाही. “नाही,” तो म्हणाला. “यातून काहीच सिद्ध होत नाही. दैवाचा घाव बसला की मोठमोठे बुद्धिमान नाश पावतात, आणि दैव पाठीशी असले की अल्पबुद्धीही भरभराटीला येतात. यावर एक सुभाषित आहे.” ते सुभाषित दोन मासे आणि एक बेडूक यांच्याबद्दल होते. ते कसे, असे सुवर्णसिद्धाने विचारले. तेव्हा माणसाचे पुढे काय होणार, हे केवळ बुद्धी ठरवत नाही, हे सिद्ध करण्यासाठी चक्रधराने त्याला ही गोष्ट सांगितली. एका तळ्यात दोन मासे राहत होते: शतबुद्धी, म्हणजे शंभर अकलांचा, आणि सहस्रबुद्धी, म्हणजे हजार अकलांचा. एकबुद्धी नावाच्या एका बेडकाशी त्यांची मैत्री जमली; एकबुद्धी म्हणजे एकच अक्कल असलेला. तिघे काही वेळ पाण्याच्या काठावर बसत, सुभाषितांनी रंगलेल्या गप्पा मारत, आणि मग पुन्हा पाण्यात जात. एका संध्याकाळी, सूर्य मावळताना ते असेच गप्पा मारत बसले होते. तेवढ्यात हातात जाळी घेतलेले काही कोळी तिकडून आले. त्यांनी तळे नीट न्याहाळले. “या तळ्यात भरपूर मासे दिसतात,” ते एकमेकांना म्हणाले, “आणि पाणी उथळ आहे. आपण पहाटे परत येऊ.” मग ते घरी गेले.
दोन हुशार मासे आणि बेडूक
एक अक्कल म्हणते, पळा
ते शब्द ऐकून तिघा मित्रांवर जणू वीज कोसळली, आणि ते एकत्र बसून विचार करू लागले. आधी बेडूक बोलला. “शतबुद्धी, सहस्रबुद्धी, मित्रांनो, आता काय करायचे? पळायचे, की इथेच पाय रोवून राहायचे?” सहस्रबुद्धी हसला. “मित्रा, नुसत्या शब्दांनी घाबरू नकोस. ते येतील अशी शक्यतासुद्धा कमीच आहे. आणि आलेच, तर माझी अक्कल तुला आणि मला दोघांनाही वाचवील. पाण्यात फिरण्याच्या कितीतरी चाली मला ठाऊक आहेत.” “सहस्रबुद्धी बरोबर बोलतो आहे,” शतबुद्धी म्हणाला. “जिथे वारा पोहोचत नाही, सूर्याची किरणे पोहोचत नाहीत, तिथे शहाण्याची बुद्धी क्षणात शिरते. चार शब्द कानावर पडले म्हणून कोणी स्वतःचे जन्मस्थान, बापजाद्यांचे घर सोडत नसतो. तुला कुठेही जायची गरज नाही. माझी अक्कल तुझे रक्षण करील.” “मला एकच अक्कल आहे,” बेडूक म्हणाला, “आणि ती मला पळायला सांगते. मी आणि माझी बायको आजच रात्री दुसऱ्या पाण्यात जाणार.” आणि रात्र होताच तो बायकोला घेऊन दुसऱ्या पाण्यात निघून गेला.
दोन हुशार मासे आणि बेडूक
एक डोक्यावर, एक दोरीला
पहाटे कोळी यमदूतांसारखे परत आले, आणि त्यांनी सगळे तळे जाळ्यांनी झाकून टाकले. मासे, कासवे, बेडूक, खेकडे, पाण्यातला एकूण एक जीव जाळ्यात सापडला. जीव वाचवण्यासाठी शतबुद्धी आणि सहस्रबुद्धीने आपल्याला ठाऊक असलेला प्रत्येक डाव, प्रत्येक हुलकावणी वापरून पाहिली. तरीही ते जाळ्यात सापडलेच, आणि त्यांचा जीव गेला. दुपार टळल्यावर कोळी मिळालेली मासळी घेऊन, खूश होऊन घरी निघाले. शतबुद्धी जड होता, म्हणून एकाने त्याला डोक्यावर घेतले. दुसऱ्याने सहस्रबुद्धीला दोरीला बांधून नेले. एकबुद्धी ज्या बारवेत पळून गेला होता, तिच्या तोंडाशी बसला होता. त्याने त्यांना पाहिले आणि तो बायकोला म्हणाला, “बघ, प्रिये, बघ!” शतबुद्धिः शिरःस्थोऽयं लम्बते च सहस्रधीः । एकबुद्धिरहं भद्रे क्रीडामि विमले जले ॥ हा शतबुद्धी डोक्यावर बसून चालला आहे, आणि सहस्रबुद्धी लोंबकळतो आहे. आणि प्रिये, मी एकबुद्धी, या निर्मळ पाण्यात खेळतो आहे. “म्हणून मी म्हणतो,” चक्रधराने गोष्ट संपवली, “की माणसाचे काय होणार, हे केवळ बुद्धी ठरवत नाही.”
दोन हुशार मासे आणि बेडूक
ही गोष्ट काय शिकवते
चक्रधर ही गोष्ट स्वतःच्या बचावासाठी सांगतो. तो चक्राखाली उभा आहे, आणि त्याच्या मित्राने नुकतेच त्याचे खापर त्याच्या कमी अकलेवर फोडले आहे. त्याचे उत्तर असे की याचा बुद्धीशी काहीच संबंध नाही: तळ्यातला सगळ्यांत हुशार मासा शेवटी कोळ्याच्या डोक्यावर गेला. पण गोष्टीला दुसरी धारही आहे. कोळी पहाटे येणार आहेत, हे माशांनी ऐकले होते, आणि तो इशारा त्यांनी युक्तिवाद करून उडवून लावला. एक म्हणाला, ते येण्याची शक्यता कमी आहे; दुसरा म्हणाला, चार शब्दांसाठी कोणी बापजाद्यांचे घर सोडत नसतो. त्यांची सगळी अक्कल तिथेच राहण्याची कारणे शोधण्यात खर्च झाली. बेडकाची एकुलती एक अक्कल एवढेच म्हणाली, “जा”, आणि तो त्याच रात्री गेला. विषय आहे दैव-पुरुषकार, म्हणजे दैव आणि प्रयत्न, आणि त्याच्या जोडीला बुद्धी; आणि ही गोष्ट दोन्ही प्रकारे वाचता येते. दैव शहाण्यांवर घाव घालते आणि मंदबुद्धींना वाचवते, ही चक्रधराची बाजू. दुसरी बाजू कथानकातच आहे: जो वाचला, तो संकट येण्याआधीच हलला होता. एका जुन्या बाजारात बातमी पसरते, की महापालिका रस्ता रुंद करणार आहे आणि दुकानांचे पुढचे भाग पाडले जाणार आहेत. एका दुकानदाराच्या अधिकाऱ्यांशी ओळखी आहेत. तो म्हणतो, असे कधीच होणार नाही, आणि झालेच तर मी स्थगिती मिळवीन. त्याचा शेजारी, ज्याची कुणाशीच ओळख नाही, त्याच आठवड्यात आपला माल एका भाड्याच्या खोलीत हलवतो. पाडकाम करणारे पथक पहाटे येऊन धडकते. ही गोष्ट आर्थर डब्ल्यू. रायडर यांच्या पंचतंत्राच्या इंग्रजी अनुवादावरून (१९२५, पाचवे तंत्र) पुन्हा सांगितली आहे, आणि योहानेस हेर्टेल यांनी संपादित केलेल्या (१९०८) पूर्णभद्राच्या पाठाच्या (११९९) संस्कृत मुळाशी ताडून पाहिली आहे.