पंचतंत्र · अपरीक्षितकारक
काकडीच्या शेतात गाणारे गाढव
मित्राचा शब्द
“दोन हुशार मासे आणि बेडूक” या गोष्टीत थांबलेली मुख्य कथा इथे पुढे सुरू होते, आणि तिच्यातूनच ही गोष्ट येते. चक्र वाहणारा चक्रधर अजूनही डोक्यावर गरगर फिरणारे चक्र घेऊन उभा होता. ज्याला सोने सापडले होते, त्या आपल्या मित्राला, सुवर्णसिद्धाला, त्याने नुकतीच दोन हुशार मासे आणि एक बेडूक यांची गोष्ट सांगितली होती. तिचा मुद्दा असा होता, की माणसाचे पुढे काय होणार, हे केवळ बुद्धी ठरवत नाही. सुवर्णसिद्धाने ते मान्य केले. “तसे असेलही,” तो म्हणाला. “तरीही मित्राचा शब्द असा डावलू नये. पण आता काय करणार? मी तुला थांबवायचा प्रयत्न केला, आणि तू थांबला नाहीस. तुझा लोभ फार मोठा होता, आणि तुझ्या विद्येचा गर्वही.” यावर एक सुभाषित आहे, असे तो म्हणाला: एका कोल्ह्याने एका गाढवाला ऐकवलेले शब्द. ते कसे, असे चक्रधराने विचारले. तेव्हा मित्राच्या इशाऱ्याकडे दुर्लक्ष केले तर काय होते, हे दाखवण्यासाठी सुवर्णसिद्धाने त्याला ही गोष्ट सांगितली. एका नगरात उद्धत नावाचा एक गाढव राहत होता; उद्धत म्हणजे मगरूर. दिवसा तो एका परटाची ओझी वाहत असे. रात्री तो हवा तिथे भटकायला मोकळा असे. एका रात्री शेतांमधून भटकताना त्याची एका कोल्ह्याशी गाठ पडली, आणि दोघांची मैत्री झाली. दोघांनी मिळून एका काकडीच्या शेताचे कुंपण फोडून आत शिरकाव केला, मनसोक्त काकड्या खाल्ल्या, आणि पहाटे ते आपापल्या ठिकाणी परत गेले.
काकडीच्या शेतात गाणारे गाढव
रात्रीचे गाणे
एका रात्री शेताच्या मधोमध उभा राहून गाढव कोल्ह्याला म्हणाला, “बघ भाच्या, किती स्वच्छ रात्र आहे! मी गाणार आहे. सांग, कोणत्या रागात गाऊ?” “मामा, ज्यातून फक्त संकटच ओढवेल, असे काम कशाला करायचे?” कोल्हा म्हणाला. “आपण इथे चोर म्हणून आलो आहोत. चोरांनी आणि प्रेमिकांनी गुपचूप आणि लपूनच राहिले पाहिजे. म्हणतात ना, ज्याला खोकला आहे त्याने जगायचे असेल, तर चोरी सोडून द्यावी. शिवाय तुमचे गाणे काही गोड नाही. शंख फुंकल्यासारखा आवाज येतो. शेताचे राखणदार दुरूनच तो ऐकतील. ते उठून येतील, आणि तुम्हाला बांधून मारून टाकतील. म्हणून गुपचूप खा.” “अरे,” गाढव म्हणाला. “तू रानात राहतोस, म्हणून तुला संगीताची गोडी ठाऊक नाही. म्हणूनच तू असे बोलतोस. तू हे वचन कधी ऐकले नाहीस का? शरदाची रात्र असावी, चंद्राने अंधार दूर पिटाळलेला असावा, आणि प्रिया जवळ असावी; तेव्हा भाग्यवंताच्या कानांत गाणे अमृताच्या धारेसारखे शिरते.” “खरे आहे, मामा,” कोल्हा म्हणाला. “पण तुम्ही कर्कश रेकता. ज्याने स्वतःचेच काम बिघडते, त्याचा उपयोग काय?” “धिक्कार असो तुझा, मूर्खा!” गाढव म्हणाला. “मला गाण्यातले काही कळत नाही, असे वाटते तुला? ऐक, गाणे कशाचे बनलेले असते ते.” सात स्वर असतात, तो म्हणाला, तीन ग्राम आणि एकवीस मूर्च्छना, आणि असे सगळे शास्त्र त्याने ऐकवले. जगात गाण्याहून श्रेष्ठ काही नाही, देवांमध्येसुद्धा नाही. फार पूर्वी लंकेचा राक्षसराजा रावण याने वाळलेल्या शिरांच्या तारा छेडून महेश्वराची कृपा मिळवली होती. “मग तू मला अडाणी कसा म्हणतोस, आणि मला थांबवायला कसा पाहतोस?”
काकडीच्या शेतात गाणारे गाढव
गायकाला हार
“मामा, असे असेल तर,” कोल्हा म्हणाला, “मी कुंपणाच्या खिंडारापाशी उभा राहतो आणि राखणदारावर नजर ठेवतो. तुम्ही हवे तेवढे गा.” मग कोल्हा खिंडारापाशी गेला. गाढवाने मान उंचावली आणि तो रेकू लागला. राखणदारांनी गाढवाचे रेकणे ऐकले. रागाने दातओठ खात, सोटे उगारून ते धावत आले. तो जमिनीवर पडेपर्यंत त्यांनी त्याला बडवले. मग त्याच्या गळ्यात भोक असलेले एक उखळ बांधून ते झोपी गेले. पण मार विसरणे हा गाढवाचा स्वभावच, आणि क्षणात तो पायांवर उभा राहिला. म्हणतात ना, कुत्री, खेचरे आणि घोडे, आणि त्यांच्याहूनही गाढवे, यांच्या माराच्या वेदना लवकर ओसरतात. गळ्यातले उखळ घेऊनच त्याने कुंपण तुडवून सपाट केले, आणि तो पळत सुटला. कोल्ह्याने त्याला दुरूनच पाहिले, तो गालातल्या गालात हसला, आणि म्हणाला: साधु मातुल गीतेन वारितो न मया स्थितः । अपूर्वोऽयं मणिर्बद्धः संप्राप्तं गीतलक्षणम् ॥ शाब्बास मामा, छान गायलात! मी थांबवायचा प्रयत्न केला, तरी तुम्ही थांबला नाहीत. आता तुमच्या गळ्यात असे रत्न बांधले गेले आहे, जे आजवर कोणी पाहिलेले नाही: तुमच्या गाण्याने कमावलेली ही खूण. “तसाच तूही,” सुवर्णसिद्धाने गोष्ट संपवली, “मी थांबवायचा प्रयत्न केला, तरी थांबला नाहीस.”
काकडीच्या शेतात गाणारे गाढव
ही गोष्ट काय शिकवते
सुवर्णसिद्ध दैवाबद्दलचा मुद्दा मान्य करतो, आणि दुसऱ्याच मुद्द्यावर ठाम उभा राहतो. दैव काहीही करो, एका मित्राने चक्रधराला सावध केले होते, आणि त्याने ऐकले नाही. हे कसे घडते, ते गाढव दाखवतो. कोल्हा परिस्थितीवरून बोलतो: ते शेतात शिरलेले चोर आहेत, आणि चोर गप्प राहतात. गाढव आपल्या विद्येवरून उत्तर देतो: चांदणे, गाण्याचे अमृत, सात स्वर आणि एकोणपन्नास ताना. त्यातला प्रत्येक शब्द खरा असेलही, पण एकही शब्द मूळ मुद्द्याला शिवत नाही: शेताचे राखणदार हाकेच्या अंतरावर आहेत. कोल्हा मित्र आहे, पण जरा कोरड्या स्वभावाचा. तो दोनदा सावध करतो, आणि इशारा वाया गेल्यावर कुंपणाच्या खिंडारापाशी, म्हणजे बाहेर पडायच्या वाटेवर, जाऊन उभा राहतो. तो मित्राबरोबर स्वतः बुडत नाही, आणि शेवटी त्याने ऐकवलेले सुभाषित म्हणजे गाढवाची थट्टा आहे. गोष्ट त्याला कुठेही दोष देत नाही: त्याने इशारा स्पष्ट दिला, आणि वेळेवर दिला. विषय आहे मित्र, म्हणजे मैत्री, आणि त्याच्या जोडीला विद्या; आणि सुवर्णसिद्ध दोन्हींची सांगड घालतो. मित्राचा शब्द ओलांडू नये, असे तो म्हणतो, आणि चक्रधराने तो लोभापायी आणि विद्येच्या गर्वापायी ओलांडला. गाढवाकडे आहे तो हा गर्व. दोन भागीदारांनी जमिनीचा एक तुकडा हेरला आहे. त्याची किंमत त्याच्या खऱ्या मोलापेक्षा कितीतरी कमी आहे, आणि पुढच्या आठवड्यात व्यवहार पक्का होणार आहे. विक्रेत्याच्या दलालाबरोबर त्यांचे जेवण असते. त्यांच्यापैकी एकाला तिथल्या जमिनींच्या बाजाराची खडान्खडा माहिती आहे. जेवताना तो समजावून सांगू लागतो, की हा भाग लवकरच कसा भरभराटीला येणार आहे. त्याचा भागीदार त्याच्या हाताला हलकेच स्पर्श करतो आणि विषय बदलतो. तरीही तो बोलतच राहतो. सकाळपर्यंत किंमत वाढलेली असते. एका कौटुंबिक समारंभात एक तरुण डॉक्टर एका वयस्कर नातेवाइकाच्या घरगुती उपायातली चूक सविस्तर, संदर्भ देऊन दाखवून देतो. त्या वृद्ध गृहस्थांना असल्या गोष्टींचा राग येतो, असे त्याच्या बायकोने त्याला आधीच बजावले होते. उपायाबद्दल त्याचे म्हणणे बरोबर असते, आणि त्या संध्याकाळी ते गृहस्थ पुन्हा त्याच्याशी बोलत नाहीत. ही गोष्ट आर्थर डब्ल्यू. रायडर यांच्या पंचतंत्राच्या इंग्रजी अनुवादावरून (१९२५, पाचवे तंत्र) पुन्हा सांगितली आहे, आणि योहानेस हेर्टेल यांनी संपादित केलेल्या (१९०८) पूर्णभद्राच्या पाठाच्या (११९९) संस्कृत मुळाशी ताडून पाहिली आहे. कोल्ह्याची आणि गाढवाची सुभाषिते आशयापुरती दिली आहेत, आणि गाढवाने सांगितलेले संगीतशास्त्राचे वर्णन संक्षिप्त केले आहे.