पंचतंत्र · अपरीक्षितकारक
कोमल पायांचा राक्षस
खांद्यावरचा स्वार
मधुसेन राजाला तीन स्तनांची मुलगी झाली होती, आणि कुणालाही कळू न देता तिला रानात सोडून द्यावे, असे त्याला वाटत होते. आधी ब्राह्मणांना विचारावे, हे राजाला पटवून देण्यासाठी त्याच्या कंचुकीने त्याला ही गोष्ट सांगितली. तिच्यामागचे सुभाषित असे: पृच्छकेन सदा भाव्यं पुरुषेण विजानता । राक्षसेन्द्रगृहीतोऽपि प्रश्नान्मुक्तो द्विजः पुरा ॥ जाणता माणूस नेहमी विचारणारा असावा. पूर्वी एका बलाढ्य राक्षसाने पकडलेला एक ब्राह्मण एका प्रश्नामुळे सुटला होता. एका रानात चंडकर्मा नावाचा एक राक्षस राहत होता. एके दिवशी भटकत असताना त्याला एक ब्राह्मण भेटला. राक्षस त्या माणसाच्या खांद्यावर चढून बसला. “चल,” तो म्हणाला. “चालू लाग.” ब्राह्मण भयाने गारठला, आणि त्याला खांद्यावर घेऊन निघाला. चालता चालता त्याचे लक्ष राक्षसाच्या पायांकडे गेले. ते कमळाच्या आतल्या भागासारखे कोमल होते. “महाराज,” त्याने विचारले, “तुमचे पाय इतके कोमल कसे?” “माझे एक व्रत आहे,” राक्षस म्हणाला. “पाय धुतल्याशिवाय मी ते जमिनीला कधीच लावत नाही.” सुटका कशी करून घ्यावी याचा विचार करत ब्राह्मण चालत राहिला, आणि एका सरोवरापाशी आला. तिथे राक्षस पुन्हा बोलला. “हे बघ,” तो म्हणाला, “मी स्नान करून देवांची पूजा करणार आहे. मी सरोवरातून बाहेर येईपर्यंत तू या जागेवरून हलायचे नाहीस.” ब्राह्मणाने विचार केला: “पूजा आटोपली की हा मला खाणार, हे नक्की. म्हणून मी निघतो, आणि भरभर निघतो. पाय धुतलेले नसताना हा माझ्या मागे येणार नाही.” त्याने तसेच केले, आणि व्रत मोडेल या भीतीने राक्षस त्याच्या मागे आला नाही. प्रश्न विचारल्यामुळेच ब्राह्मणाला ते व्रत कळले होते, आणि त्या व्रतामुळेच तो सुटला. “म्हणून मी म्हणतो,” कंचुकीने गोष्ट संपवली, “माणसाने नेहमी विचारायला हवे.” ही गोष्ट आर्थर डब्ल्यू. रायडर यांच्या पंचतंत्राच्या इंग्रजी अनुवादावरून (१९२५, पाचवे तंत्र) पुन्हा सांगितली आहे, आणि योहानेस हेर्टेल यांनी संपादित केलेल्या (१९०८) पूर्णभद्राच्या पाठाच्या (११९९) संस्कृत मुळाशी ताडून पाहिली आहे. तीन स्तन घेऊन जन्मलेल्या राजकन्येच्या कथेत कंचुकी ही गोष्ट मधुसेन राजाला सांगतो. ही गोष्ट काय शिकवते, याचा विचार त्या कथेच्या शेवटासोबत, “तीन स्तन घेऊन जन्मलेली राजकन्या, भाग २” या भागात केला आहे.