पंचतंत्र · अपरीक्षितकारक
क्षमा न करणारा वानर
पुढचे न पाहणारा लोभ
“सातूच्या पिठाचा घडा” या गोष्टीत थांबलेली मुख्य कथा इथे पुढे सुरू होते, आणि तिच्यातूनच ही गोष्ट येते. धनाच्या शोधात एकत्र निघालेले दोन ब्राह्मण मित्र आता एकमेकांना गोष्टी सांगून वाद घालत होते. चक्र वाहणारा चक्रधर सोन्याच्याही पुढे गेला होता, आणि आता त्याच्या डोक्यावर एक चक्र गरगर फिरत होते. ज्याला सोने सापडले होते, त्या आपल्या मित्राला, सुवर्णसिद्धाला, त्याने नुकतीच एका ब्राह्मणाची गोष्ट सांगितली होती. सातूच्या पिठाच्या घड्याकडे पाहत तो ब्राह्मण मनोराज्ये रचत बसला, आणि एका लाथेत त्याने तो घडा फोडला. सुवर्णसिद्धाला ते पटले. “अगदी असेच,” तो म्हणाला. “कारण:” यो लौल्यात्कुरुते कर्म नैवानर्थमपेक्षते । विडम्बनामवाप्नोति स यथा चन्द्रभूपतिः ॥ जो लोभापोटी काम करतो, आणि त्यातून काय अनर्थ ओढवेल याचा विचारच करत नाही, त्याच्या वाट्याला चंद्र राजासारखी फक्त नाचक्की येते. ते कसे, असे चक्रधराने विचारले. लोभ फक्त हव्या असलेल्या वस्तूकडे पाहतो, आणि त्याच्या पलीकडे पाहत नाही, तेव्हा तो कुठे नेतो, हे दाखवण्यासाठी सुवर्णसिद्धाने त्याला ही गोष्ट सांगितली. एका नगरात चंद्र नावाचा एक राजा होता. आपल्या मुलाला, राजकुमाराला, खेळायला म्हणून त्याने वानरांचा एक कळप पाळला होता. त्यांना रोज तऱ्हेतऱ्हेचे अन्न आणि मिठाया मिळत, आणि ते गुटगुटीत, तुकतुकीत झाले होते. त्याच राजकुमाराच्या करमणुकीसाठी मेंढ्यांचा एक कळपही होता. त्यांतल्या एका मेंढ्याला आपली जीभ आवरत नसे. रात्रंदिवस तो स्वयंपाकघरात घुसे आणि दिसेल ते खाई. आचारी हाताला लागेल त्याने, सरपणाचे लाकूड किंवा आणखी काहीही, त्याला बडवत.
क्षमा न करणारा वानर
म्हाताऱ्या वानराचा अंदाज
वानरांचा म्होरक्या एक म्हातारा वानर होता. त्याने हे पाहिले, आणि त्याचा पुरता विचार केला. “मेंढा आणि आचारी यांच्यातले हे भांडण आपल्या वानरांचा अंत करणार आहे. हे शेवटपर्यंत नेऊन पाहू. मेंढा खादाड आहे, आणि आचारी रागाच्या भरात जवळ पडलेले असेल ते उचलून मारतात. एखाद्या दिवशी जवळ चुलीतले जळते लाकूडच असेल. मेंढा म्हणजे लोकरीचा ढीग; लहानशी ठिणगीसुद्धा त्याला पेटवून देईल. पेटलेला मेंढा शेजारच्या घोड्यांच्या पागेत पळेल, आणि तिथले गवत भडकेल. घोडे भाजतील. आणि घोड्यांच्या भाजण्यावर, अश्वविद्येचे ऋषी शालिहोत्र यांचे शास्त्र वानरांची चरबी सांगते. मरण आपल्या दारात उभे आहे.” असा हिशेब लावून त्याने सगळ्या वानरांना जमवले. “मेंढा आणि आचारी यांच्यातले हे भांडण,” तो म्हणाला, “वानरांचा नाश करणार, यात काहीही शंका नाही. ज्या घरात रोज क्षुल्लक कारणावरून भांडण होते, ते घर जगू पाहणाऱ्याने दूर सोडून जावे. म्हणून आपण सगळेच नष्ट होण्याआधी हे घर सोडू आणि रानात जाऊ.” वानर गर्वाने धुंद झाले होते. ते त्याला हसले. “म्हातारपणाने तुमची अक्कल गुंग झाली आहे,” ते म्हणाले, “नाहीतर तुम्ही असे बोलला नसता. राजपुत्र स्वतःच्या हाताने आम्हाला अमृतासारखे पदार्थ खाऊ घालतात. ते सोडून तिकडे झाडांवरची कडू, तिखट आणि तुरट फळे खायला आम्ही काही जाणार नाही.”
क्षमा न करणारा वानर
आज गोड, उद्या विष
म्होरक्याने त्यांच्याकडे संतापाने पाहिले. “मूर्ख आहात सगळे! या सुखाचा शेवट कुठे होतो, ते तुम्हाला दिसत नाही. ते फक्त पहिल्या घासापुरते गोड आहे. शेवटी त्याचे विष होते. ठीक आहे, माझ्याच कुळाचा नाश पाहायला मी इथे थांबणार नाही. ज्यांना अशा गोष्टी कधी पाहाव्या लागत नाहीत, ते भाग्यवान. अशा गोष्टी म्हणजे परक्याच्या हाती गेलेली बायको, संकटात सापडलेला मित्र, उद्ध्वस्त झालेला देश, आणि निर्वंश झालेले कुळ. मी आत्ताच रानात जातो.” असे म्हणून तो सगळ्यांना सोडून रानात निघून गेला. तो गेल्यानंतर काही दिवसांनी मेंढा पुन्हा स्वयंपाकघरात घुसला. आचाऱ्याला हाताशी काहीच सापडले नाही, म्हणून त्याने अर्धवट जळलेले, अजून धगधगणारे एक लाकूड उचलले आणि त्याला मारले. अर्धे अंग पेटलेला मेंढा बेंबें करत जवळच्या पागेत पळाला. तो गवतात लोळू लागला, आणि चारी बाजूंनी ज्वाळा उठल्या. तिथे बांधलेले काही घोडे डोळे फुटून मेले. बाकीचे दोर तोडून अर्धवट भाजलेल्या अंगाने खिंकाळत इकडेतिकडे धावू लागले, आणि त्यांनी सगळ्यांची त्रेधा उडवली. राजा दुःखी झाला. त्याने शालिहोत्राच्या शास्त्रात निष्णात असलेल्या घोड्यांच्या वैद्यांना बोलावले. “या घोड्यांचे भाजणे शमवायचा काहीतरी उपाय सांगा,” तो म्हणाला. त्यांनी आपले ग्रंथ धुंडाळले. “महाराज,” ते म्हणाले, “भगवान शालिहोत्रांनी नेमक्या याच प्रसंगाबद्दल सांगून ठेवले आहे. वानरांच्या चरबीने घोड्यांच्या भाजण्याची वेदना सूर्य उगवताच अंधार नाहीसा व्हावा तशी नाहीशी होते. भाजण्याने घोडे मरण्याआधी हा उपाय करा.”
क्षमा न करणारा वानर
आत जाणारी पावले
राजाने ते ऐकले आणि वानरांना मारायचा हुकूम दिला. ते मारले गेले, एकूण एक. म्हाताऱ्या म्होरक्याने आपल्या कुळाची ही कत्तल स्वतःच्या डोळ्यांनी पाहिली नाही. तोंडातोंडी पसरलेली बातमी त्याच्या कानी आली, आणि हे तो मुकाट्याने सहन करणार नव्हता. काही काळाने तो म्हातारा वानर तहानेने व्याकूळ होऊन भटकत असताना कमळांच्या ताटव्यांनी झाकलेल्या एका सरोवरापाशी आला. त्याने ते बारकाईने न्याहाळले. पाण्यात शिरणारी पावले त्याला दिसली, आणि बाहेर येणारे एकही पाऊल दिसले नाही. “या पाण्यात कुणीतरी हिंस्र जनावर असले पाहिजे,” त्याने विचार केला. “मी कमळाचा एक देठ घेतो, आणि पाण्यापासून चांगला दूर उभा राहून त्यातून पितो.” त्याने तसे केले. तेवढ्यात सरोवराच्या मधोमधून एक राक्षस वर आला. माणसे खाणारा राक्षस, गळ्यात रत्नांचा हार घातलेला. “महाशय,” राक्षस म्हणाला, “या पाण्यात जो शिरतो, त्याला मी खातो. म्हणून या पाण्यातून असे पाणी पिणाऱ्या तुमच्याहून हुशार कोणीच नाही. मी तुमच्यावर प्रसन्न आहे. मनात येईल ते मागा.” “महाराज,” वानर म्हणाला, “तुम्ही किती जणांना खाऊ शकता?” “एकदा पाण्यात आले, की शेकडो, हजारो, दहादहा हजार, लाखो,” राक्षस म्हणाला. “पाण्याबाहेर मात्र एखादा कोल्हासुद्धा मला भारी पडतो.” “एका राजाशी माझे हाडवैर आहे,” वानर म्हणाला. “तो हार मला द्या. मी एखादी चतुर गोष्ट रचून त्याला भुलवीन, आणि त्याच्या सगळ्या लवाजम्यासह त्याला या सरोवरात आणीन.” आणि राक्षसाने तो हार त्याच्या हाती दिला.
क्षमा न करणारा वानर
राजासाठी आमिष
त्यानंतर लोकांना तो वानर गळ्यात हार घालून झाडांवरून आणि राजवाड्याच्या छपरांवरून फिरताना दिसू लागला. “म्होरक्या,” लोकांनी त्याला विचारले, “इतके दिवस होता कुठे? आणि असला हार कुठे मिळाला? हा तर सूर्यालाही फिका पाडतो.” तेव्हा तो खोटे बोलला. “रानात कुठेतरी,” तो म्हणाला, “धनद, म्हणजे धनाचा देव, याने बांधलेले एक सरोवर आहे, आणि ते चांगले लपलेले आहे. रविवारी सूर्य अर्धा उगवलेला असताना जो त्यात बुडी मारतो, तो त्याच्या कृपेने गळ्यात असला हार घालूनच बाहेर येतो.” राजाच्या कानावर ही गोष्ट त्याच्या माणसांकडून आली. त्याने वानराला बोलावून घेतले, आणि हे खरे आहे का, असे विचारले. “स्वामी,” वानर म्हणाला, “हा पाहा पुरावा, माझ्याच गळ्यात. आपल्यालाही एखादा हवा असेल, तर कुणाला तरी माझ्याबरोबर पाठवा. मी त्याला ती जागा दाखवतो.” “असे असेल तर,” राजा म्हणाला, “मी स्वतःच येतो, सगळ्या लवाजम्यासह. म्हणजे आम्हाला भरपूर हार मिळतील.” “स्वामी,” वानर म्हणाला, “यापेक्षा उत्तम ते काय!” तेव्हा हारांच्या लोभाने राजा आपल्या लवाजम्यासह निघाला. त्याने वानराला पालखीत आपल्या मांडीवर घेतले, आणि वाटेत त्याचा सगळा मानसन्मान केला.
क्षमा न करणारा वानर
पाण्याच्या काठावर
पहाटे ते सरोवरापाशी पोहोचले. “महाराज,” वानर म्हणाला, “सूर्य अर्धा उगवलेला असताना जे आत शिरतात, त्यांनाच यश मिळते. आपल्या सगळ्या माणसांनी एकदमच आत जावे. आपण मात्र माझ्याबरोबरच आत यायला हवे, म्हणजे मी आधी शोधलेल्या जागी आपल्याला घेऊन जाईन आणि भरपूर हार दाखवीन.” राजाची माणसे आत गेली, आणि राक्षसाने त्यांना खाल्ले. बराच वेळ झाला तरी ती बाहेर आली नाहीत, तेव्हा राजाने वानराला विचारले, की आपल्या माणसांना इतका उशीर का लागतो आहे. वानर चटकन एका झाडावर चढला. “दुष्ट राजा,” तो म्हणाला, “पाण्याखाली राहणाऱ्या एका राक्षसाने तुझी माणसे खाल्ली आहेत. तू माझ्या कुळाचा नाश केलास, तेव्हापासून तुझ्याशी माझे वैर होते; ते आता फिटले. आता जा. तू माझा स्वामी आहेस, म्हणून मी तुला आत नेले नाही. म्हणतात ना, जसे केले तसे परत करावे, घावाला घाव; दुष्टाशी दुष्टपणाने वागण्यात मला काहीही पाप दिसत नाही. तू माझे घर उद्ध्वस्त केलेस, मी तुझे केले.” हे ऐकताच राजा दुःखाने खचून आल्या वाटेने घाईघाईने घरी परतला. तो निघून गेल्यावर पोट भरलेला राक्षस पाण्यातून बाहेर आला, आणि आनंदाने म्हणाला: हतः शत्रुः कृतं मित्रं रत्नमाला न हारिता । नालेन पिबता तोयं भवता साधु वानर ॥ शत्रू मारला, मित्र जोडला, आणि रत्नांचा हारही गमावला नाही: शाब्बास, वानरा, देठातून पाणी पिणाऱ्या! “म्हणून मी म्हणतो,” सुवर्णसिद्धाने गोष्ट संपवली, “जो लोभापोटी काम करतो आणि अनर्थाचा विचारच करत नाही, त्याची फक्त नाचक्की होते.”
क्षमा न करणारा वानर
ही गोष्ट काय शिकवते
सुवर्णसिद्ध ही गोष्ट मित्राच्या म्हणण्याला दुजोरा द्यायला सांगतो. पण सुभाषित मित्रालाही तितकेच लागू पडते: रत्नांच्या आशेने चक्रधर सोने ओलांडून पुढे गेला, आणि त्याने अनर्थाचा विचारच केला नाही. गोष्टीतल्या जवळजवळ प्रत्येकाला लोभ चालवतो: मेंढ्याची जीभ, कळपाच्या मिठाया, राजाचे हार. आणि प्रत्येक लोभाची किंमत लोभ्याइतकीच इतरांनाही मोजावी लागते. जो बचावतो, तो पुढचे पाहणारा. स्वयंपाकघरातल्या एका किरकोळ भांडणात म्हाताऱ्या वानराला सगळी साखळी दिसली. एक लाकूड, मग जळते लाकूड, पेटलेला मेंढा, पेटलेली पागा, आणि अश्वविद्येच्या ग्रंथातली एक ओळ. प्रत्येक कडी स्पष्ट होती, तरी त्याच्या कळपाला ऐकू आली ती फक्त एका म्हाताऱ्याची कुरकुर. त्यांची चूक सगळ्यांत सामान्य आहे: आज हातात असलेल्या मिठाया त्यांनी तोलल्या, आणि त्या पुढे कुठे नेतील हे कधी विचारले नाही. आणि राजा? ज्याला त्याचा द्वेष करायला पुरेपूर कारण होते, तोच प्राणी त्याने मांडीवर घेतला. सगळ्या वानरांमधून नेमका हाच वानर आपल्याला मदत करायला इतका उतावीळ का, हे त्याने कधी विचारले नाही. विषय आहे अपरीक्षितकारक, म्हणजे न तपासता केलेले काम, आणि त्याच्या जोडीला विश्वास-वञ्चना, म्हणजे विश्वास आणि फसवणूक. कुटुंबाचे एकच दुकान चालवणारे दोन भाऊ दर दिवाळीच्या हिशेबाला भांडतात, आणि दर वर्षी जास्त मोठ्याने. त्यांच्यापैकी एकाच्या थोरल्या मुलाला याचा शेवट दिसतो: कोर्टात दावा, आणि तो चालेपर्यंत दुकानाला सील. तो दुसऱ्या गावी पगाराची नोकरी धरतो, आणि त्याचे चुलतभाऊ त्याला भित्रा म्हणतात. तीन वर्षांनी दुकानाचे शटर सील होते, आणि चुलतभावांच्या हातात दुसरे काहीच उरत नाही. राजाच्या बाजूचेही एक रूप आहे. एका व्यापाऱ्याने एकदा एका लहान पुरवठादाराचा धंदा बुडवला होता. काही वर्षांनी तो माणूस एक योजना घेऊन परत येतो, आणि पुरावा म्हणून स्वतःची नवी गाडी दाखवतो. व्यापारी घरातली सगळी बचत त्यात घालतो, आणि सगळ्या माणसांमधून नेमका हाच माणूस आपल्याला श्रीमंत करायला का निघाला आहे, हे कधी विचारत नाही. ग्रंथ वानराची बाजू घेतो. स्वतःच्या शब्दांत तो म्हणतो, की जो भीतीपोटी किंवा लोभापोटी आपल्या कुळाचा अपमान सहन करतो, तो माणसांतला अधम. वानर त्यात भर घालतो, की दुष्टाशी दुष्टपणाने वागणे पाप नाही. राक्षस सूडाची स्तुती करतो, आणि लवाजम्यातल्या माणसांचे जीव गेले, त्याचा हिशेब गोष्टीत कोणीच मांडत नाही. तरीही हा सूड एका रेषेवर थांबतो: वानर राजाला जिवंत सोडतो, कारण राजा त्याचा स्वामी होता. सूडाबद्दलचे ग्रंथाचे हे मत वाचकाने मान्य करायलाच हवे असे नाही. ही गोष्ट आर्थर डब्ल्यू. रायडर यांच्या पंचतंत्राच्या इंग्रजी अनुवादावरून (१९२५, पाचवे तंत्र) पुन्हा सांगितली आहे, आणि योहानेस हेर्टेल यांनी संपादित केलेल्या (१९०८) पूर्णभद्राच्या पाठाच्या (११९९) संस्कृत मुळाशी ताडून पाहिली आहे. भांडणे, सूड आणि लोभ यांवरची बहुतेक सुभाषिते फक्त अर्थाने दिली आहेत किंवा वगळली आहेत.