पंचतंत्र · अपरीक्षितकारक
मुंगूस आणि पाण्याचा घडा
न्यायाधीशांचा इशारा
जैन मुनींच्या एका घोळक्याला सोट्यांनी झोडपून, त्यांतल्या काहींना ठार मारल्याबद्दल न्यायाधीशांनी न्हाव्याला नुकतेच सुळावर चढवले होते. व्यापारी माणिभद्राने एका मुनीला फटका मारताच ते सोन्याचे झाले, हे त्याने पाहिले होते, आणि का ते न विचारता त्याची नक्कल केली होती. मग माणिभद्र समोर उभा असताना न्यायाधीशांनी आणखी एक श्लोक म्हटला: अपरीक्षितं न कर्तव्यं कर्तव्यं सुपरीक्षितम् । पश्चाद्भवति संतापो ब्राह्मणीनकुलं यथा ॥ जे तपासलेले नाही ते करू नये; जे नीट तपासले आहे तेच करावे. नाहीतर मागाहून पश्चात्ताप होतो, जसा मुंगसाच्या बाबतीत त्या ब्राह्मणीला झाला. ते कसे, असे माणिभद्राने विचारले. डोळे उघडे न ठेवता केलेल्या कृत्याची किंमत ते करणाऱ्यालाच कशी मोजावी लागते, हे दाखवण्यासाठी न्यायाधीशांनी त्याला ही गोष्ट सांगितली. एका नगरात देवशर्मा नावाचा एक ब्राह्मण राहत होता. त्याच्या बायकोला एक मुलगा झाला, आणि तिच्या पोटी एक मुंगूसही जन्मले. मुलाला वाढवले तसेच तिने मुंगसालाही वाढवले. त्याला स्वतःचे दूध पाजले, तेल लावले, अंघोळ घातली. तरीही तिचा त्याच्यावर विश्वास नव्हता. “ही जातच मुळात दुष्ट,” तिच्या मनात येई. “कधीतरी हा माझ्या मुलाला इजा करू शकेल.”
मुंगूस आणि पाण्याचा घडा
रिकामे घर
एके दिवशी तिने मुलाला निजवले आणि पाण्याचा घडा उचलला. “मी पाणी आणायला जाते,” ती नवऱ्याला म्हणाली. “मुंगसापासून बाळाला जपा.” ती गेल्यावर ब्राह्मणही बाहेर पडला. घर रिकामे टाकून तो कुठेतरी भिक्षा मागायला निघून गेला. घर रिकामे असताना बिळातून एक काळा नाग बाहेर आला. दैवयोगाने तो नेमका बाळ झोपले होते त्या खाटेकडेच सरपटू लागला. मुंगसाने त्याला पाहिले. साप हा त्याचा जन्मजात शत्रू, आणि हा आपल्या भावाला मारील अशी त्याला भीती वाटली. नाग खाटेपर्यंत पोहोचण्याआधीच मुंगसाने त्याला गाठले, त्याच्याशी झुंज घेतली, त्याचे तुकडे तुकडे केले आणि ते इकडेतिकडे भिरकावून दिले. आपल्या पराक्रमाचा त्याला अभिमान वाटला. तोंडातून रक्त गळत असतानाच तो आईला सामोरा धावत गेला, तिला ते दाखवायला. त्याला येताना तिने पाहिले, तोंड रक्ताने ओले, आणि उत्तेजनाने बेभान. “या कारट्याने माझ्या मुलाला खाल्ले,” तिच्या मनात आले. संशयाने तिचे मन व्यापून टाकले. रागाच्या भरात, क्षणभरही विचार न करता, तिने पाण्याचा घडा त्याच्या अंगावर टाकला. घड्याच्या त्या एका घावानेच तो मेला.
मुंगूस आणि पाण्याचा घडा
घरी काय दिसले
त्याला पडल्या जागीच सोडून, मागे वळूनही न पाहता, ती घाईघाईने घरी आली. तिथे तिचा मुलगा, तिने निजवले होते तसाच, खाटेवर होता. आणि खाटेजवळ एक मोठा काळा नाग तुकडे तुकडे होऊन पडला होता. तेव्हा तिला सगळे उमगले. आपल्या बाळाला वाचवणाऱ्या आपल्याच लेकराला तिने विचार न करता मारले होते. दुःखाने व्याकूळ होऊन ती डोके आणि छाती बडवून घेऊ लागली. इतक्यात भिक्षेच्या फेरीत कुठेतरी मिळालेली थोडी पेज घेऊन ब्राह्मण घरी आला. पाहतो तो, गमावलेल्या मुलासाठी बायको आक्रोश करत होती. “लोभाने तुमच्यावर मात केली,” ती ओरडली, “आणि मी सांगितले ते तुम्ही केले नाही. आता आपल्या दुष्कर्माचे फळ भोगा: पुत्रशोक. पण अति लोभाने आंधळे झालेल्यांचे हेच होते. म्हणतातच:” अतिलोभो न कर्तव्यो लोभं नैव परित्यजेत् । अतिलोभाभिभूतस्य चक्रं भ्रमति मस्तके ॥ अति लोभ करू नये; आणि इच्छा अगदीच सोडूनही देऊ नये. अति लोभाने ज्याला ग्रासले, त्याच्या डोक्यावर चक्र फिरत राहते. “ते कसे?” ब्राह्मणाने विचारले. तेव्हा मर्यादेबाहेरच्या लोभाचा शेवट कुठे होतो, हे दाखवण्यासाठी बायकोने त्याला आपले नशीब शोधायला निघालेल्या चार गरीब ब्राह्मणांची गोष्ट सांगितली.
मुंगूस आणि पाण्याचा घडा
ही गोष्ट काय शिकवते
न्यायाधीशांचा मुद्दा सरळ आहे: फटका मारण्याआधी नीट पाहा. मुंगसाबद्दल आईला वाटणारी भीती रास्तच होती; तो कधीतरी बाळावर उलटू शकेल, असे तिला नेहमीच वाटत आले होते. पण तिच्याकडे होती ती भीती, वस्तुस्थिती नव्हे. तिने रक्त पाहिले, आणि पुढची कहाणी स्वतःच पूर्ण करून टाकली. खरे काय ते घरी, खाटेजवळ होते, आणि ते पाहायला जाण्याआधीच तिने घाव घातला. या गोष्टीला दोन्ही बाजूंनी धार आहे. बायको तिला नवऱ्याची गोष्ट बनवते. त्याला बाळाला जपायला सांगितले होते; तो घर रिकामे टाकून गेला, आणि थोडी पेज घेऊन परत आला. ती याचे खापर लोभावर फोडते, आणि त्याच्या वाट्याला आलेल्या दुःखाला पुत्रशोक म्हणते, कारण मुंगूस तिला मुलगाच होता. घडा तिनेच टाकला होता, तरी आपल्या बोलण्यात ती दोष फक्त त्याला देते. मूळ ग्रंथ या दोन्ही गोष्टी तशाच राहू देतो. विषय आहे अपरीक्षितकारक, म्हणजे न तपासता केलेली कृती, आणि त्याच्या जोडीला गृह, म्हणजे घर आणि संसार. एक बाप घरी येतो, तेव्हा धाकटे पोर रडत असते आणि थोरला त्याच्याजवळ उभा असतो. बाप थोरल्याला शिक्षा करतो, आणि नंतरच त्याला कळते की थोरल्याने आताच धाकट्याला रस्त्यावरून ओढून बाजूला आणले होते. एका कनिष्ठ कर्मचारिणीच्या पाळीत गल्ल्यातले पैसे कमी भरतात, आणि व्यवस्थापक तिला कामावरून काढून टाकतो. मग बँकेकडून कळते की चूक बँकेचीच होती. एक लहान मुलगा गरम तेलाची कढई अंगावर ओढून घेतो. त्याला सांभाळणारे वडील तेव्हा नेमके दुकानात गेलेले असतात. घाबरलेली आई भाजलेल्या जागी लोणी चोळते, आणि डॉक्टर सांगतात की त्याने जखम अधिकच बिघडली. रात्र होईपर्यंत भांडण मुलाबद्दल उरलेलेच नसते. तो तिला लोण्याबद्दल दोष देतो; ती त्याला बाहेर गेल्याबद्दल. ही गोष्ट आर्थर डब्ल्यू. रायडर यांच्या पंचतंत्राच्या इंग्रजी अनुवादावरून (१९२५, पाचवे तंत्र) पुन्हा सांगितली आहे, आणि योहानेस हेर्टेल यांनी संपादित केलेल्या (१९०८) पूर्णभद्राच्या पाठाच्या (११९९) संस्कृत मुळाशी ताडून पाहिली आहे. पुत्रांविषयीचा एक श्लोक वगळला आहे.