पंचतंत्र · अपरीक्षितकारक
सातूच्या पिठाचा घडा
घड्यातले धन
“दोन डोकी मागणारा विणकर” या गोष्टीत थांबलेली मुख्य कथा इथे पुढे सुरू होते, आणि तिच्यातूनच ही गोष्ट येते. चक्र वाहणारा चक्रधर अजूनही डोक्यावरच्या चक्राखाली उभा होता. ज्याला सोने सापडले होते त्या आपल्या मित्राला, सुवर्णसिद्धाला, त्याने नुकतीच दोन डोकी मागणाऱ्या विणकराची गोष्ट सांगितली होती. तो पुढे म्हणाला, “हो, आणि अशक्य कोटीतली पोकळ आशा म्हणजे एक राक्षसीण आहे: ती ज्याला झपाटते, त्याचे हसे होते. यावर एक सुभाषित आहे.” ते कसे, असे सुवर्णसिद्धाने विचारले, आणि चक्रधराने त्याला ही गोष्ट सांगितली. एका नगरात स्वभावकृपण नावाचा एक ब्राह्मण राहत होता; स्वभावकृपण म्हणजे स्वभावानेच कंजूष. त्याने भिक्षेत थोडे सातूचे पीठ मिळवले होते. त्यातले थोडे त्याने खाल्ले, आणि उरलेल्याने एक घडा भरला. तो घडा त्याने भिंतीतल्या खुंटीला टांगला, आणि खाली आपली खाट टाकली. मग तो घड्यावर नजर खिळवून पडून राहिला, आणि रात्री त्याच्या मनात विचार सुरू झाले. “हा घडा सातूच्या पिठाने भरलेला आहे. दुष्काळ पडला, तर याची चांदीची शंभर नाणी येतील. त्यांतून मी दोन शेळ्या घेईन. दर सहा महिन्यांनी त्या पिल्ले देतील, आणि बघता बघता माझा एक कळपच होईल. शेळ्यांच्या बदल्यात गाई घेईन, आणि त्यांची वासरे विकीन. गाईंच्या बदल्यात म्हशी, म्हशींच्या बदल्यात घोड्या. घोड्यांना शिंगरे होतील, आणि माझ्याकडे घोडेच घोडे होतील. ते विकून भरपूर सोने मिळेल. त्या सोन्यातून मी मधे चौक असलेला चौसोपी वाडा बांधीन. मग कोणीतरी माझ्या घरी येईल, आणि आपली सुंदर मुलगी मला देईल. ती मला मुलगा देईल, आणि मी त्याचे नाव सोमशर्मा ठेवीन.
सातूच्या पिठाचा घडा
मुलाला घे!
“तो रांगू लागला की मी एक पोथी घेईन, घोड्यांच्या पागेच्या छपरावर बसेन आणि तिचा अभ्यास करीन. सोमशर्मा मला पाहील. आईच्या मांडीवरून तो रांगत माझ्याकडे निघेल, आणि घोड्यांच्या अगदी जवळ जाईल. मग मला राग येईल, आणि मी बायकोला हाक मारीन: ‘मुलाला घे! घे त्याला!’ ती घरकामात गुंतलेली असेल, आणि तिला माझी हाक ऐकू येणार नाही. मग मी उठेन आणि तिला लाथ मारीन.” मनोराज्यात गुंगलेल्या ब्राह्मणाने अशी जोरात लाथ झाडली, की घडा फुटला. सातूचे पीठ त्याच्या अंगावर कोसळले, आणि तो सर्वांगाने पांढराफटक झाला. “म्हणून मी म्हणतो,” चक्रधराने गोष्ट संपवली: अनागतवतीं चिन्तामसंभाव्यां करोति यः । स एव पाण्डुरः शेते सोमशर्मपिता यथा ॥ जे अजून आलेले नाही, आणि जे घडणेच शक्य नाही, त्यावर जो मनोरथ रचतो, तो सोमशर्माच्या बापासारखा पांढराफटक होऊन पडून राहतो. ही गोष्ट आर्थर डब्ल्यू. रायडर यांच्या पंचतंत्राच्या इंग्रजी अनुवादावरून (१९२५, पाचवे तंत्र) पुन्हा सांगितली आहे, आणि योहानेस हेर्टेल यांनी संपादित केलेल्या (१९०८) पूर्णभद्राच्या पाठाच्या (११९९) संस्कृत मुळाशी ताडून पाहिली आहे. मंथरक विणकराच्या गोष्टीनंतर लगेच चक्रधर ही गोष्ट सुवर्णसिद्धाला सांगतो. ही गोष्ट काय शिकवते, याची चर्चा आधीच्या “दोन डोकी मागणारा विणकर” या गोष्टीच्या भाष्यात केली आहे.