पंचतंत्र · अपरीक्षितकारक
सिंह जिवंत करणारे विद्वान
विद्या आणि बुद्धी
सोने सोडून रत्नांच्या शोधात पुढे गेल्यामुळे चक्र वाहणारा चक्रधर डोक्यावर गरगर फिरणारे चक्र घेऊन उभा होता. त्याचा मित्र सुवर्णसिद्ध, म्हणजे ज्याला सोने सापडले तो, आपल्या सोन्यापाशीच थांबला होता, आणि त्याने चक्रधराला पुन्हा पुन्हा सावध केले होते. आता त्याने एक सुभाषित ऐकवून चक्रधराला बोल लावले. ते सुभाषित असे: विद्येपेक्षा बुद्धी बरी; ज्यांच्याकडे बुद्धी नसते त्यांचा नाश होतो, सिंह घडवणाऱ्या माणसांचा झाला तसा. ते कसे, असे चक्रधराने विचारले. तेव्हा विद्येपेक्षा बुद्धीची किंमत अधिक, हे सिद्ध करण्यासाठी सुवर्णसिद्धाने त्याला ही गोष्ट सांगितली. एका नगरात चार ब्राह्मण मित्र राहत होते. त्यांतल्या तिघांनी सगळी शास्त्रे आत्मसात केली होती, पण त्यांच्याकडे बुद्धी नव्हती. चौथ्याला पुस्तकांची आवड नव्हती; त्याच्याकडे होती ती फक्त बुद्धी. एके दिवशी ते सल्लामसलतीसाठी एकत्र जमले. “परदेशी जाऊन राजांची मर्जी संपादन केली नाही आणि पैसा कमावला नाही, तर विद्येचा उपयोग काय?” ते म्हणाले. “काहीही होवो, आपण सगळे परदेशी जाऊ.” ते थोडेच अंतर गेले असतील, तेव्हा सगळ्यांत थोरला बोलला. “आपल्यातला एक, हा चौथा, मूर्ख आहे. त्याच्याकडे बुद्धीशिवाय काहीच नाही, आणि विद्येशिवाय नुसत्या बुद्धीसाठी कोणताही राजा बिदागी देत नाही. म्हणून आपल्या कमाईतला वाटा आपण याला देणार नाही. त्याने परत फिरावे आणि घरी जावे.” “बुद्धिमान मित्रा,” दुसरा म्हणाला, “तुझ्याकडे विद्या नाही. तू घरी जा.” पण तिसरा म्हणाला, “नाही, हे बरोबर नाही. आपण लहानपणापासून एकत्र खेळलो आहोत. चल, भल्या मित्रा. आपण कमावू त्या पैशात तुलाही वाटा मिळेल.”
सिंह जिवंत करणारे विद्वान
रानातली हाडे
असे ठरले, आणि ते पुढे निघाले. एका रानात त्यांना एका मेलेल्या सिंहाची हाडे दिसली. “आपण शिकलेल्या विद्येची परीक्षा घ्यायची ही संधी आहे,” त्यांच्यातला एक म्हणाला. “हा कोणता तरी मेलेला प्राणी इथे पडला आहे. आपण आत्मसात केलेल्या विद्येच्या बळावर आपण याला पुन्हा जिवंत करू.” “हाडे जोडायची विद्या मला येते,” पहिला म्हणाला. “मी त्याला कातडी, मांस आणि रक्त देईन,” दुसरा म्हणाला. “आणि मी त्याला प्राण देईन,” तिसरा म्हणाला. मग पहिल्याने सांगाडा जोडला, आणि दुसऱ्याने त्याला कातडी, मांस आणि रक्त जोडले. तिसरा त्यात प्राण घालायच्या तयारीत होता, इतक्यात बुद्धिमानाने त्याला थांबवले. “हा सिंह आहे,” तो म्हणाला. “याला जिवंत केलेस, तर तो आपल्या सगळ्यांना मारून टाकील.” “धिक्कार असो तुझा, मूर्खा!” तो विद्वान म्हणाला. “मी माझी विद्या वाया जाऊ देणार नाही.” “मग जरा थांब,” बुद्धिमान म्हणाला, “तोवर मी जवळच्या या झाडावर चढतो.” तो झाडावर चढला. सिंह जिवंत झाला, उठला आणि त्याने तिघांनाही मारले. तो दुसरीकडे निघून गेल्यावर बुद्धिमान झाडावरून खाली उतरला आणि घरी गेला. “म्हणून मी म्हणतो,” सुवर्णसिद्धाने गोष्ट संपवली, “विद्येपेक्षा बुद्धी बरी.”
सिंह जिवंत करणारे विद्वान
ही गोष्ट काय शिकवते
तिन्ही विद्वानांना जे शिकले होते ते सगळे करता येत होते: हाडे जोडणे, मांस देणे, प्राण देणे. पण आपण घडवतो आहोत ते काय आहे, हे त्यांच्यापैकी कोणीच विचारले नाही. सिंह ओळखायला चौथ्याला कोणत्याही शास्त्राची गरज नव्हती. हाच सुवर्णसिद्धाचा मुद्दा. गोष्ट विद्वानांची एक थट्टाही करते. त्यांच्यापैकी दोघांना त्या मूर्खाला विद्या नाही म्हणून वाट्यातून वगळायचे होते, आणि त्यांच्याच विद्येने तिघांचा जीव घेतला. इथे बुद्धी काय करते, हेही गोष्ट स्पष्टपणे सांगते. बुद्धिमान एकदाच इशारा देतो. त्याला मूर्ख म्हटले जाते, तेव्हा तो वाद घालत नाही; झाडावर चढतो. त्याची बुद्धी त्याला स्वतःला वाचवते, मित्रांना नाही. सुवर्णसिद्धाचे इशारेही चक्रधराला वाचवू शकले नाहीत, तसेच. विषय आहे विद्या, आणि तिच्यासमोर उभी केलेली बुद्धी, म्हणजे व्यवहारी समज. चांगल्या पदव्या घेतलेले तीन भाऊ काळजीपूर्वक एक स्प्रेडशीट तयार करतात, आणि महिन्याला तीन टक्के देणाऱ्या एका योजनेत बचत गुंतवायला वडिलांना राजी करतात. कधीही कॉलेजात न गेलेले त्यांचे काका विचारतात, एवढे व्याज देतो तरी कोण? त्यांना सांगितले जाते, तुम्हाला हे आकडे कळत नाहीत. एका लग्नासाठी चुलत भावंडे फटाक्यांची सुरेख आतषबाजी उभी करतात, प्रत्येक जण आपापले काम चोख करतो. ठिणग्या कुठे पडतील, असे आजी विचारते, आणि सगळे तिला हसतात; मांडव पेट घेतो. जो प्रश्न महत्त्वाचा होता, तो कोणाच्याच कौशल्याच्या कक्षेत येत नव्हता. ही गोष्ट आर्थर डब्ल्यू. रायडर यांच्या पंचतंत्राच्या इंग्रजी अनुवादावरून (१९२५, पाचवे तंत्र) पुन्हा सांगितली आहे, आणि योहानेस हेर्टेल यांनी संपादित केलेल्या (१९०८) पूर्णभद्राच्या पाठाच्या (११९९) संस्कृत मुळाशी ताडून पाहिली आहे.