पंचतंत्र · अपरीक्षितकारक
सुवर्णसिद्ध घरी जातो
शेवटचा शब्द
“तीन स्तन घेऊन जन्मलेली राजकन्या, भाग १” या गोष्टीत थांबलेली मुख्य कथा इथे पुढे सुरू होते. चक्र वाहणारा चक्रधर अजूनही तसाच उभा होता, आणि त्याच्या डोक्यावर चक्र गरगरत होते. आंधळा, कुबडा आणि तीन स्तनांची राजकन्या यांची गोष्ट त्याने नुकतीच आपल्या मित्राला, सोने शोधणाऱ्या सुवर्णसिद्धाला, सांगितली होती. तिचा मुद्दा असा: नशीब माणसाच्या बाजूने असले, की त्याचा मूर्खपणासुद्धा शेवटी त्याच्या भल्याचाच ठरतो. सुवर्णसिद्धाने ते खोडून काढले नाही. “तू म्हणतोस ते खरे आहे,” तो म्हणाला. “दैव अनुकूल असले, की सगळे शेवटी चांगलेच होते. तरीसुद्धा, दैवाचा वाटा मान्य करूनही माणसाने आपली अक्कल सोडता कामा नये. मी सांगितलेले तू ऐकले नाहीस, तेव्हाच तू ती सोडलीस.” एवढे बोलून सुवर्णसिद्धाने त्याचा निरोप घेतला, आणि तो घरी जायला निघाला. पंचतंत्राचे पाचवे तंत्र, अपरीक्षितकारिता, म्हणजे न तपासता केलेली कृती, इथे संपते. ज्या श्लोकाने ते सुरू झाले, त्याच श्लोकाने ते संपते: कुदृष्टं कुपरिज्ञातं कुकृतं कुपरीक्षितम् । तन्नरेण न कर्तव्यं नापितेनेह यत्कृतम् ॥ जे वाईट रीतीने पाहिलेले, वाईट रीतीने समजलेले, वाईट रीतीने केलेले आणि वाईट रीतीने तपासलेले असेल, ते माणसाने करू नये, या तंत्रातल्या न्हाव्याने केले तसे. आणि इथे नीतीचा हा संपूर्ण ग्रंथ संपतो: पाच कथा, म्हणजेच पंचाख्यानक, ज्याला पंचतंत्र असेही म्हणतात.
सुवर्णसिद्ध घरी जातो
ही गोष्ट काय शिकवते
सुवर्णसिद्धाच्या शेवटच्या शब्दात एकाच वेळी होकारही आहे आणि नकारही. शेवट कसा व्हायचा, हे दैव ठरवते, हे तो मान्य करतो. पण चांगला सल्ला धुडकावणाऱ्या माणसाला दैवाच्या नावावर सुटू द्यायला तो तयार नाही. एवढे बोलून तो घरी जातो. पाचवे तंत्र आधी शहानिशा न करता केलेल्या कृतीबद्दल आहे. एक न्हावी एका कृत्याची नक्कल करतो, आणि त्या कृत्यामागचे कारण त्याने कधी पाहिलेलेच नसते. या तंत्राची मुख्य कथा म्हणजे गोष्टींची एक साखळी आहे. व्यापारी माणिभद्र, न्यायाधीश किंवा ब्राह्मणी यांच्याकडे कथा पुन्हा कधीच वळत नाही. तंत्र संपते ते एक मित्र चालत घरी निघालेला, आणि दुसरा अजूनही चक्राखाली उभा, अशा दृश्यावर. आधीच्या गोष्टीत सांगितल्याप्रमाणे, धनाच्या शोधात निघालेला दुसरा कोणी मंतरलेली वात घेऊन येतो आणि चक्राबद्दल विचारतो, तेव्हाच ते चक्र माणसाला सोडते. ग्रंथ विष्णुशर्मा आणि राजपुत्र यांच्याकडेही परत येत नाही. सहा महिन्यांत राजपुत्र विष्णुशर्मांनी दिलेल्या शब्दाप्रमाणे तयार झाले, हे प्रस्तावनेने आधीच सांगितले आहे. विषय आहे दैव-पुरुषकार, म्हणजे दैव आणि प्रयत्न, आणि त्याबरोबर मित्र, म्हणजे मैत्री. बहिणीने नको म्हटले असताना एक माणूस आपली बचत चुलतभावाच्या एका योजनेत घालतो, आणि ती गमावतो. तो म्हणतो, नशीबच फुटके. बहीण नशिबाचा वाटा मान्य करूनही त्याला स्पष्ट सांगू शकते, की तुला आधीच सांगितले होते.
सुवर्णसिद्ध घरी जातो
नियम नव्हे, उदाहरणे
राजपुत्रांना जगाच्या व्यवहारात शहाणे करीन, असा शब्द विष्णुशर्मांनी दिला होता. तो त्यांनी पाळला तो नियमांतून नव्हे, उदाहरणांतून. पाच तंत्रांत क्रमाने येतात: मित्रांत फूट पाडणारा चुगलखोर, एकमेकांना वाचवणारे दुबळे, फितुरीचे सोंग घेणाऱ्याच्या जोरावर जिंकलेले युद्ध, बोलण्याला भुलून गमावलेला लाभ, आणि आता घाई. ग्रंथ संपल्यानंतरचे श्लोक त्याला राजांसाठीचे नीतिशास्त्र म्हणतात, आणि विष्णुशर्मांनी ते इतरांच्या भल्यासाठी रचले, असे सांगतात. नोकरीच्या पहिल्याच वर्षात एखाद्या तरुणीला पाचही तंत्रे भेटू शकतात. एक सहकारी तिच्याबद्दल साहेबांकडे चुगल्या करतो. तिच्याइतकेच नवखे दोघे जण एका वाईट महिन्यात तिला सांभाळून घेतात. एक प्रतिस्पर्धी कंपनी तिच्या गिऱ्हाइकांची चौकशी करायला एका मनमिळाऊ माणसाला पाठवते. एक गोड बोलणारा खरेदीदार तिला बोलण्यात गुंगवतो, आणि तिने आधीच मिळवलेले कंत्राट तिच्याकडून सोडवून घेतो. आणि एका शुक्रवारी ती आधी खातरजमा न करता, रागाच्या भरात उत्तर पाठवून देते. ही गोष्ट आर्थर डब्ल्यू. रायडर यांच्या पंचतंत्राच्या इंग्रजी अनुवादावरून (१९२५, पाचवे तंत्र) पुन्हा सांगितली आहे, आणि योहानेस हेर्टेल यांनी संपादित केलेल्या (१९०८) पूर्णभद्राच्या पाठाच्या (११९९) संस्कृत मुळाशी ताडून पाहिली आहे. रायडर यांचा अनुवाद पाचव्या तंत्राबरोबर संपतो. हेर्टेल यांचा पाठ पूर्णभद्रांच्या समारोपाच्या श्लोकांनी संपतो. संपूर्ण पंचतंत्राचा जीर्ण झालेला पाठ आपण सोम मंत्र्याच्या सांगण्यावरून सुधारला, असे पूर्णभद्र त्या श्लोकांत सांगतात. ग्रंथाचा काळ ते ११९९ असा देतात.