पंचतंत्र · अपरीक्षितकारक
तीन स्तन घेऊन जन्मलेली राजकन्या, भाग २
ब्राह्मणांचा निर्णय
“तीन स्तन घेऊन जन्मलेली राजकन्या, भाग १” या भागात थांबलेली ही गोष्ट, तिच्या आत सांगितलेल्या गोष्टीनंतर, इथे पुढे सुरू होते. चक्र वाहणारा चक्रधर सोने शोधणाऱ्या सुवर्णसिद्धाला जी गोष्ट सांगत होता, ती त्याने पुढे चालू ठेवली. मधुपूरच्या मधुसेन राजाला आपली तीन स्तनांची मुलगी रानात सोडून द्यायची होती. त्यावर त्याच्या कंचुकीने ब्राह्मण आणि राक्षसाची गोष्ट सांगितली होती, आणि माणसाने आधी विचारावे, हे दाखवून दिले होते. तेव्हा राजाने ब्राह्मणांना बोलावले. “ब्राह्मणहो,” तो म्हणाला, “मला तीन स्तनांची एक मुलगी झाली आहे. यावर काही उपाय करायचा आहे का, की नाही?” “महाराज, ऐकावे,” ते म्हणाले. “जिला एखादा अवयव कमी असतो किंवा जास्त, ती मुलगी नवऱ्याचा सर्वनाश करते, आणि स्वतःचे शीलही गमावते. इतकेच नव्हे:” या पुनस्त्रिस्तनी कन्या याति लोचनगोचरम् । पितरं नाशयत्येव सा द्रुतं नात्र संशयः ॥ तीन स्तनांची मुलगी बापाच्या नजरेस पडली, तर ती त्याचा नाश करते, आणि लवकरच करते. यात काहीही शंका नाही. “म्हणून महाराजांनी तिला पाहणे टाळावे,” ते म्हणाले. “कोणी तिच्याशी लग्न करायला तयार असेल, तर तिला त्याला देऊन टाकावे, आणि त्याला देश सोडायला लावावा. असे केले, तर ते इहलोकीही चुकीचे ठरणार नाही, आणि परलोकीही नाही.”
तीन स्तन घेऊन जन्मलेली राजकन्या, भाग २
नगरभर दवंडी
राजाने त्यांचा सल्ला ऐकला, आणि नगराच्या प्रत्येक भागात ढोल वाजवून दवंडी पिटायचा हुकूम दिला: “ऐका हो ऐका! राजाच्या तीन स्तनांच्या मुलीशी जो लग्न करील, त्याला राजा एक लाख सुवर्णमुद्रा देईल, आणि त्याला देश सोडायला लावील.” दवंडी बराच काळ फिरत राहिली, पण कोणीही तिच्याशी लग्न केले नाही. राजकन्येला एका गुप्त जागी ठेवले होते, आणि ती हळूहळू वयात येत होती. त्याच नगरात एक आंधळा राहत होता. त्याच्यासोबत मंथरक नावाचा एक कुबडा असे. तोच त्याचा वाटाड्या होता; काठीला धरून तो आंधळ्याला सगळीकडे नेई. दवंडी ऐकून दोघांनी आपसात विचार केला. “आपण त्या ढोलाला हात लावला,” ते म्हणाले, “तर मुलगी मिळेल, आणि सोनेही. त्या सोन्यावर आपले दिवस सुखात जातील. आणि मुलीच्या दोषाने मरण आलेच, तर निदान या दारिद्र्याच्या हालांचा तरी शेवट होईल.” जुने सुभाषित म्हणते तसे, पोट भरलेले नसते तोवर लाज, माया, चतुराई, विद्या किंवा सद्गुण यांचा कोणी विचारही करत नाही. असे ठरले. आंधळ्याने जाऊन ढोलाला हात लावला. “मी त्या मुलीशी लग्न करीन,” तो म्हणाला. राजाची माणसे राजाकडे गेली. “महाराज,” ती म्हणाली, “एका आंधळ्याने ढोलाला हात लावला आहे. आता महाराजांनीच ठरवावे.” “आंधळा असो की बहिरा,” राजा म्हणाला, “महारोगी असो की चांडाळ, त्याने ती मुलगी आणि ते लाख घ्यावे, आणि परदेशी निघून जावे.”
तीन स्तन घेऊन जन्मलेली राजकन्या, भाग २
परक्या नगरात संसार
राजाच्या हुकमाप्रमाणे त्याच्या माणसांनी तिला लगेच नदीकाठी नेले. त्यांनी आंधळ्याला लाख सुवर्णमुद्रा दिल्या, आणि तिथेच राजकन्येचे त्याच्याशी लग्न लावले. मग त्यांना एका नावेत बसवले. नाव वल्हवणाऱ्या कोळ्यांना ते म्हणाले, “या आंधळ्याला, त्याच्या बायकोला आणि या कुबड्याला दुसऱ्या देशात घेऊन जा, आणि एखाद्या नगरात त्यांना वसवून द्या.” तसेच झाले. ते एका परक्या देशात पोहोचले. तिथल्या एका नगरात तिघांनी एक घर विकत घेतले, आणि ते सुखात राहू लागले. आंधळा पलंगावर पडून झोपण्याखेरीज काहीच करत नसे. घरातली कामे कुबडा करी. काही काळाने राजकन्येचे कुबड्याशी सूत जुळले. “राजसा,” ती त्याला म्हणाली, “हा आंधळा कसाही करून वाटेतून दूर झाला, तर आपण दोघे सुखात राहू. कुठूनतरी विष मिळव. मी ते त्याला देईन, आणि तो मेला की मी सुखी होईन.” दुसऱ्या दिवशी कुबड्याला एक मेलेला काळा साप सापडला. तो उचलून कुबडा खुशीत घरी आला. “सुंदरी,” तो म्हणाला, “हा काळा साप मिळाला आहे. याचे तुकडे कर, चांगल्या चांगल्या जिनसा घालून शिजव, आणि त्या बिनडोळ्याला खायला दे. मासे आहेत म्हणून सांग. बघता बघता मरेल तो.” असे म्हणून मंथरक पुन्हा बाजारात निघून गेला.
तीन स्तन घेऊन जन्मलेली राजकन्या, भाग २
आंधळ्यासाठी मासे
तिने सापाचे तुकडे केले, ते ताकात घालून एका भांड्यात ठेवले, आणि भांडे चुलीवर चढवले. ती स्वतः घरकामात गुंतली होती, म्हणून आंधळ्याशी आदराने बोलली. “स्वामी, तुम्हाला सगळ्यांत आवडतात ते मासे मी आज आणले आहेत, आणि ते शिजत आहेत. मी बाकीची कामे उरकते, तोवर तुम्ही पळी घेऊन ते ढवळा.” हे ऐकून तो खूश झाला. ओठांवरून जीभ फिरवत तो लगेच उठला, आणि पळी घेऊन ढवळू लागला. ढवळता ढवळता विषारी भांड्यातली वाफ त्याच्या डोळ्यांना लागली, आणि डोळ्यांवरचा पडदा हळूहळू विरघळून गेला. ही वाफ आपल्याला गुण देते आहे, असे त्याला वाटले, आणि तो आणखीच वाफ घेऊ लागला. दृष्टी स्वच्छ झाल्यावर त्याने भांड्यात पाहिले. आत काळ्या सापाच्या तुकड्यांखेरीज दुसरे काहीच नव्हते. “हे काय?” त्याने विचार केला. “मला सांगितले मासे, आणि हे तर काळ्या सापाचे तुकडे! याचा नक्की छडा लावलाच पाहिजे. हे राजकन्येचे काम आहे, की मला मारायचा मंथरकाचा डाव, की आणखी कुणाचा?” म्हणून त्याने मनातले काही दाखवले नाही, आणि तो आंधळ्यासारखाच वावरत राहिला. मग मंथरक घरी आला. कसलीही शंका न बाळगता तो राजकन्येला मिठीत घेऊ लागला, तिचे मुके घेऊ लागला, आणि तिचा उपभोग घेऊ लागला. आंधळ्याने हे सगळे पाहिले. हाताशी कोणतेही हत्यार सापडले नाही. रागाने आंधळा झालेला तो पूर्वीसारखा आंधळ्याच्या चालीने त्यांच्याजवळ गेला, आणि त्याने मंथरकाचे पाय धरले. अंगात होते नव्हते तेवढे बळ लावून त्याने त्याला डोक्यावरून गरगर फिरवले. मग राजकन्येच्या छातीवर त्याला फेकून मारले. कुबड्याचे शरीर इतक्या जोराने तिच्यावर आदळले, की तिचा तिसरा स्तन आत दबला गेला. आणि तिच्या छातीवर आपटलेले त्याचे कुबडही गेले; तो सरळ झाला. “म्हणून मी म्हणतो,” चक्रधराने गोष्ट संपवली, “आंधळा, कुबडा आणि तीन स्तनांची राजकन्या: लक्ष्मी माणसाच्या पाठीशी आहे तोवर मूर्खपणासुद्धा शहाणपण ठरतो.”
तीन स्तन घेऊन जन्मलेली राजकन्या, भाग २
ही गोष्ट काय शिकवते
चक्रधर ही गोष्ट स्वतःची बाजू सावरायला सांगतो. मित्राचा सल्ला न ऐकता तो सोने ओलांडून पुढे गेला, आणि शेवटी त्याच्या डोक्यावर चक्र आले. त्याचे उत्तर असे, की शहाणपणाला काही किंमत नाही: सगळे दैव ठरवते. शब्दशः घेतली, तर गोष्ट त्याचेच म्हणणे खरे करते. तिच्यात क्वचितच कोणी चांगले किंवा शहाणपणाने वागते, आणि प्रत्येक मूर्खपणाचे भलेच होते. कोणाच्या वाट्याला काय यायला हवे होते, याबद्दल गोष्ट काहीच बोलत नाही. ही सगळी कथा सुरू होते ती एका मुलीच्या शरीराबद्दल ब्राह्मणांनी दिलेल्या निर्णयाने. गोष्ट त्या निर्णयावर कधीच प्रश्न उठवत नाही. हे ग्रंथाचे मत आहे, आणि ते वाचकाने मान्य करायलाच हवे असे नाही. पण गोष्टीतली एक बाब मात्र नशिबाने नव्हे, अकलेने बरोबर ठरते: काही करण्याआधी विचारा, हा कंचुकीचा सल्ला. राजाला मुलीला रानात सोडून द्यायचे होते. त्याने विचारले, आणि ब्राह्मणांच्या उत्तराने, ते कितीही कठोर असले तरी, तिचा जीव वाचला.
तीन स्तन घेऊन जन्मलेली राजकन्या, भाग २
शहाणपणासारखे दिसणारे नशीब
विषय आहे दैव-पुरुषकार, म्हणजे दैव आणि प्रयत्न, आणि त्याच्या जोडीला गृह, म्हणजे घरसंसार. शब्दशः वाचली, तर गोष्टीचे तात्पर्य चक्रधराचेच आहे: दैव साथ देत असले, तर मूर्खपणाचाही शेवट चांगला होतो. मुख्य कथेशेजारी ठेवून वाचली, तर ती सांगणाऱ्याबद्दलच इशारा देते, कारण तो नशिबालाच पुरावा मानतो. एखादे कुटुंब घाईघाईने मुलीचे लग्न अशा मुलाशी लावून देते, ज्याची कोणी चौकशीही केलेली नसते, आणि ते लग्न चांगले निभावते. त्यानंतर वर्षानुवर्षे, कोणी चुलतभाऊ चौकशी करायची म्हणाला, की ते त्याला उडवून लावतात. एक दुकानदार ऐकीव बातमीवर घर गहाण टाकून माल भरतो, आणि त्याच हंगामात भाव कडाडतात. आता तो पुढच्या ऐकीव बातमीवरही विश्वास ठेवतो. जे ठाऊक नाही, त्याबद्दल विचारणे हा कंचुकीने सुचवलेला स्वस्तातला बचाव आहे. फ्लॅटच्या व्यवहारावर सही करायला निघालेला एक खरेदीदार इमारतीच्या रखवालदाराला विचारतो, की हा फ्लॅट इतका स्वस्त का. उत्तर मिळते, की इमारत धोकादायक म्हणून जाहीर झाली आहे. आणि ज्याने कोणाचे ऐकले नाही, तो चक्रधर डोक्यावर गरगर फिरणारे चक्र घेऊन आपली गोष्ट सांगत बसला आहे. ही गोष्ट आर्थर डब्ल्यू. रायडर यांच्या पंचतंत्राच्या इंग्रजी अनुवादावरून (१९२५, पाचवे तंत्र) पुन्हा सांगितली आहे, आणि योहानेस हेर्टेल यांनी संपादित केलेल्या (१९०८) पूर्णभद्राच्या पाठाच्या (११९९) संस्कृत मुळाशी ताडून पाहिली आहे. भरल्या पोटाचे सुभाषित आणि राजाचे सुभाषित फक्त अर्थाने दिले आहेत. “तीन स्तन घेऊन जन्मलेली राजकन्या, भाग १” या भागात सुरू झालेली कथा इथे संपते; हे विवेचन दोन्ही भागांचे आहे, आणि कंचुकीने सांगितलेल्या “कोमल पायांचा राक्षस” या गोष्टीचेही.