पंचतंत्र · अपरीक्षितकारक
विकालाला भिणारा राक्षस
जाण्याची परवानगी
“क्षमा न करणारा वानर” या गोष्टीत थांबलेली मुख्य कथा इथे पुढे सुरू होते, आणि तिच्यातूनच ही गोष्ट येते. धनाच्या शोधात एकत्र निघालेले दोन ब्राह्मण मित्र आता एकमेकांना गोष्टी सांगून वाद घालत होते. ज्याला सोने सापडले होते, त्या सुवर्णसिद्धाने चंद्र राजाची आणि क्षमा न करणाऱ्या वानराची गोष्ट नुकतीच संपवली होती. मग तो म्हणाला, “आता मला जाऊ दे. मी घरी जातो.” “मला असा सोडून तू कसा जाऊ शकतोस?” चक्र वाहणारा चक्रधर म्हणाला. तो अजूनही डोक्यावर गरगर फिरणारे चक्र घेऊन उभा होता. “ते वचन तुला ठाऊक आहेच:” यस्त्यक्त्वा सापदं मित्रं याति निष्ठुरतां वहन् । कृतघ्नस्तेन पापेन नरके गच्छति ध्रुवम् ॥ जो संकटात सापडलेल्या मित्राला सोडून निष्ठुरपणे निघून जातो, तो कृतघ्न; आणि त्या पापापायी तो नक्कीच नरकात जातो. “खरे आहे,” सुवर्णसिद्ध म्हणाला, “पण माणसाच्या अंगी मदत करायचे बळ असेल, आणि मित्र मदत पोहोचू शकेल अशा ठिकाणी असेल, तेव्हा. इथे तुझ्यापर्यंत कोणताच माणूस पोहोचू शकत नाही, आणि तुला सोडवायचे बळ मला कधीच येणार नाही. शिवाय फिरत्या चक्राच्या वेदनेने वाकडा झालेला तुझा चेहरा मी जितका जास्त पाहतो, तितकी माझी खात्री होते, की मी इथून ताबडतोब निघावे. हेच संकट माझ्यावरही कोसळू शकते.” यावर एका राक्षसाने एकदा एका वानराला ऐकवलेले एक सुभाषित आहे, असे तो म्हणाला. ते कसे, असे चक्रधराने विचारले, आणि सुवर्णसिद्धाने त्याला ही गोष्ट सांगितली.
विकालाला भिणारा राक्षस
संध्याकाळी येणारा
एका नगरात भद्रसेन नावाचा एक राजा होता. त्याला रत्नवती नावाची एक मुलगी होती. सौंदर्याची आणि सौभाग्याची सगळी लक्षणे तिच्या अंगी होती. एका राक्षसाला तिला पळवून न्यायचे होते. तो रोज रात्री तिच्याकडे येई, आणि तिचा उपभोग घेई. पण तिला उचलून नेणे त्याला जमत नव्हते, कारण तिने आपल्या अंगाभोवती रक्षणाचे एक मंडल आखले होते. आणि प्रत्येक वेळी तो तिच्याशी संग करी, तेव्हा राक्षसाच्या सहवासाने तिला त्याचा आजार जडे: ती थरथरे, आणि तापाने फणफणे. असे काही काळ चालले. मग एका रात्री तो राक्षस खोलीच्या एका कोपऱ्यात उभा राहिला, आणि त्याने राजकन्येला स्वतःला दिसू दिले. ती आपल्या एका सखीला म्हणाली, “सखे, बघ! हाच तो राक्षस, जो रोज संध्याकाळच्या वेळी येऊन मला छळतो. या नीचाला दूर ठेवायचा काहीच उपाय नाही का?” संध्याकाळच्या वेळेसाठी तिने वापरलेला शब्द होता ‘विकाल’, आणि विकाल हे एखाद्याचे नावही असू शकते. राक्षसाने ते नाव म्हणून ऐकले. “म्हणजे मी एकटाच नाही,” त्याने विचार केला. “विकाल नावाचा कोणीतरी माझ्यासारखाच रोज इथे तिला पळवायला येतो. आणि त्यालाही ते जमत नाही. मी घोड्याचे रूप घेतो, घोड्यांमध्ये जाऊन उभा राहतो, आणि तो दिसतो कसा, आणि त्याच्या अंगी बळ किती आहे, ते पाहतो.”
विकालाला भिणारा राक्षस
मध्यरात्रीचा चोर
त्याने तसे केले. मध्यरात्री एक घोडेचोर राजवाड्यात शिरला. त्याने सगळे घोडे निरखून पाहिले, राक्षस-घोडा सगळ्यांत चांगला ठरवला, त्याच्या तोंडात लगाम घातला, आणि तो त्याच्यावर स्वार झाला. एवढा वेळ राक्षस विचार करत होता: “हाच तो विकाल असणार. मला दुष्ट समजून हा रागाने मला ठार मारायला आला आहे. आता करू काय?” तो असा विचार करत असतानाच चोराने त्याला चाबूक मारला. घाबरून राक्षस धावू लागला. बरेच दूर गेल्यावर त्याला आवरण्यासाठी चोराने लगाम खेचला. खरा घोडा लगामाला वश झाला असता. हा मात्र अधिकच वेगाने धावू लागला. लगामाला तो जराही जुमानत नाही, हे पाहून चोराने विचार केला: “घोडे असे नसतात. हा घोड्याच्या रूपातला राक्षसच असला पाहिजे. मऊ धुळीची एखादी जागा दिसली, की मी तिथे स्वतःला खाली झोकून देईन. जीव वाचवायचा दुसरा कोणताही मार्ग नाही.” तो असा विचार करत, आपल्या इष्टदेवाचा धावा करत असतानाच राक्षस-घोडा एका वडाच्या झाडाखालून गेला. चोराने वडाची एक पारंबी पकडली, आणि तिला लोंबकळत राहिला. अशा रीतीने चोर आणि राक्षस वेगळे झाले. दोघांनाही आता जगण्याची आशा वाटली, आणि दोघेही आनंदाने हरखून गेले.
विकालाला भिणारा राक्षस
फांदीवरून सल्ला
त्या वडावर एक वानर बसला होता, आणि तो वानर राक्षसाचा मित्र होता. राक्षसाला पळताना पाहून त्याने हाक मारली: “जे संकट मुळात नाहीच, त्याला घाबरून का पळतोस? हा माणूस आहे, तुझे हक्काचे भक्ष्य. खाऊन टाक त्याला.” राक्षसाने ते ऐकले आणि पुन्हा आपले मूळ रूप घेतले, पण त्याच्या मनात शंका होती, आणि त्याचा निश्चय डळमळत होता. वानराने राक्षसाला परत बोलावले, हे चोराने पाहिले, आणि त्याला राग आला. वानर त्याच्या डोक्यावरच्या फांदीवर बसला होता, आणि त्याचे लांब शेपूट खाली लोंबत होते. चोराने ते शेपूट तोंडात धरले, आणि सगळा जोर लावून चावायला सुरुवात केली. हा माणूस राक्षसापेक्षाही बलवान असला पाहिजे, असे वानराने ठरवले, आणि भीतीने त्याच्या तोंडून शब्दही फुटेना. डोळे घट्ट मिटून, दात आवळून, तो नुसता वेदनेने कळवळत बसून राहिला. राक्षसाने त्याच्याकडे पाहिले, आणि हे सुभाषित म्हटले: यादृशी वदनच्छाया दृश्यते तव वानर । गृहीतोऽसि विकालेन यः परैति स जीवति ॥ वानरा, तुझ्या चेहऱ्यावरची कळा पाहता, तुला विकालाने पकडलेले दिसते. जो पळतो, तो जगतो.
विकालाला भिणारा राक्षस
ही गोष्ट काय शिकवते
सुवर्णसिद्ध ही गोष्ट स्वतःच्या बचावासाठी सांगतो. ही भीतीची एक विनोदी गोष्ट आहे. तिचा विषय आहे बुद्धी, आणि अपरीक्षितकारक, म्हणजे न तपासता केलेले काम: तिच्यात कोणीच काहीही तपासून पाहत नाही. राक्षस वेळ सांगणारा शब्द ऐकतो, आणि ते कोणाचे तरी नाव समजतो. मग अस्तित्वातच नसलेल्या प्रतिस्पर्ध्याला घाबरून पळतो. चोर पारख न केलेल्या घोड्यावर स्वार होऊन निघतो, आणि मग त्याला कळते, की तो राक्षसावर बसला आहे. वानर सुरक्षित फांदीवरून धाडसी सल्ला देतो, आणि त्याचे फळ म्हणून आपले शेपूट चावून घेतो. गोष्टीतला एकमेव शहाणा निर्णय म्हणजे राक्षसाचे सुभाषित: मित्राच्या चेहऱ्याकडे एकदा पाहताच त्याला कळते, की जो पळतो, तो जगतो. या गोष्टीभोवतीचा दोन मित्रांचा संवाद गोष्टीपेक्षाही अधिक कोरडा आहे. संकटात सापडलेल्या मित्राला सोडून जाण्याबद्दलचे सुभाषित चक्रधर ऐकवतो. सुवर्णसिद्ध उत्तर देतो, की कर्तव्य मदत करण्याच्या बळापुरतेच असते; आणि मग, की मित्राचा चेहरा पाहणे हेच पळून जायला पुरेसे कारण आहे. गोष्ट चक्रधराला वानराच्या जागी उभे करते. हे व्यवहारी उत्तर आहे, आणि ते दयाळू असल्याचा आव ग्रंथ आणत नाही. एका माणसाच्या व्यवसायातल्या भागीदाराने कंपनीला फेडता येईल त्याच्या कितीतरी पट कर्ज घेतले आहे, आणि बँक कोर्टात गेली आहे. भागीदाराच्या सगळ्यांत जुन्या मित्राकडे घालायला पैसा नाही, आणि बँकेपुढे त्याचे काही चालत नाही. तरी भागीदाराच्या पाठीशी उभे राहायचे म्हणून तो संचालक मंडळावर टिकून राहतो. कोर्ट संचालकांच्या मालमत्तेवर टाच आणते, तेव्हा त्या यादीत मित्राचा स्वतःचा फ्लॅटही असतो. सुवर्णसिद्ध म्हणेल, काहीच करू न शकणारी निष्ठा एका बळीत फक्त दुसऱ्याची भर घालते. ही गोष्ट आर्थर डब्ल्यू. रायडर यांच्या पंचतंत्राच्या इंग्रजी अनुवादावरून (१९२५, पाचवे तंत्र) पुन्हा सांगितली आहे, आणि योहानेस हेर्टेल यांनी संपादित केलेल्या (१९०८) पूर्णभद्राच्या पाठाच्या (११९९) संस्कृत मुळाशी ताडून पाहिली आहे.