पंचतंत्र · अपरीक्षितकारक
व्यापाऱ्याची नक्कल करणारा न्हावी
अविचारी कृती
अमरशक्ती राजाच्या तिन्ही मुलांना सहा महिन्यांत शहाणे करीन, अशी प्रतिज्ञा करणारे वृद्ध ब्राह्मण म्हणजे विष्णुशर्मा. त्यांचे पाचवे आणि शेवटचे तंत्र, अपरीक्षितकारक, म्हणजे आधी नीट शहानिशा न करता केलेली कृती. ते एका न्हाव्याविषयीच्या श्लोकाने सुरू होते. तो न्हावी याच गोष्टीत भेटतो: कुदृष्टं कुपरिज्ञातं कुकृतं कुनिरीक्षितम् । तन्नरेण न कर्तव्यं नापितेनेह यत्कृतम् ॥ जे वाईट रीतीने पाहिलेले, वाईट रीतीने समजलेले, वाईट रीतीने केलेले आणि वाईट रीतीने तपासलेले असेल, ते माणसाने करू नये, या गोष्टीतल्या न्हाव्याने केले तसे. “ते कसे?” राजपुत्रांनी विचारले, आणि विष्णुशर्मांनी त्यांना ही गोष्ट सांगितली. हीच पाचव्या तंत्राची मुख्य कथा, सगळे तंत्र एकत्र बांधून ठेवणारी कथा. पण या तंत्रात ती वेगळ्या रीतीने चालते. ती एक साखळी आहे: प्रत्येक गोष्ट पुढच्या गोष्टीकडे नेते, आणि मागे पडलेल्या गोष्टीकडे तंत्र पुन्हा कधीच वळत नाही. सुरुवात होते एका बुडालेल्या व्यापाऱ्यापासून आणि त्याची नक्कल करणाऱ्या न्हाव्यापासून. न्हाव्याच्या खटल्यात न्यायाधीश व्यापाऱ्याला एक गोष्ट सांगतात. त्या गोष्टीत एक बायको आपल्या नवऱ्याला दुसरी गोष्ट सांगते, खजिना शोधायला निघालेल्या चार गरीब ब्राह्मणांची. पुढे त्या ब्राह्मणांपैकी दोघे तंत्र संपेपर्यंत एकमेकांशी गोष्टींतून वाद घालतात. व्यापाऱ्याकडे किंवा न्यायाधीशांकडे कोणीच परत येत नाही. इतर तंत्रांप्रमाणे इथेही वाटेत सांगितलेली प्रत्येक गोष्ट स्वतंत्रपणे दिली आहे. मुख्य कथा कुठे थांबते आणि कुठे पुढे सुरू होते, हे गोष्टीच्या शेवटी किंवा सुरुवातीला एका ओळीत सांगितले आहे.
व्यापाऱ्याची नक्कल करणारा न्हावी
बुडालेला व्यापारी
दक्षिणेच्या प्रदेशात पाटलिपुत्र नावाचे एक नगर होते. तिथे माणिभद्र नावाचा एक व्यापारी राहत होता. धर्म, अर्थ, काम आणि मोक्ष या चारही पुरुषार्थांचा तो पाठपुरावा करत असे. तरी दैव त्याच्यावर उलटले, आणि त्याचा पैसा संपला. एकामागून एक अपमान वाट्याला आले, आणि तो पुरता निराशेत बुडाला. एका रात्री तो पडल्या पडल्या विचार करत होता. “दारिद्र्य हा शापच आहे,” त्याच्या मनात आले. “सदाचार, शुचिता, सहनशीलता, सौजन्य, चांगले कूळ: पैसा नसलेल्या माणसात यांतले काहीच उठून दिसत नाही. रोज तूप आणि मीठ, तेल आणि तांदूळ, कपडे आणि सरपण यांचीच चिंता करावी लागली, की हुशार माणसाचीही बुद्धी झिजून जाते. गरीब माणूस लोकांच्या डोळ्यांसमोर जगतो, तरी त्याच्याकडे कोणाचे लक्ष जात नाही. पाण्यावरच्या बुडबुड्यांसारखे गरीब उठतात आणि फुटतात. श्रीमंताचे मात्र तसे नाही; तो हवे ते करू शकतो. समुद्र गर्जतो म्हणून कोणी त्याला हसत नाही. जे भरलेले असतात, त्यांनी काहीही केले तरी त्यात लाज नसते.” शेवटी त्याने निर्णय घेतला. “मी अन्नत्याग करून प्राण सोडीन. असे निरर्थक जगून तरी काय उपयोग?” असा मनाचा निश्चय करून तो झोपी गेला. झोपेत त्याला एक निधी दिसला. तो पद्मनिधी नावाचा खजिना होता, आणि तो एका जैन मुनीच्या रूपात आला होता. “शेठ,” तो म्हणाला, “जगाचा असा निरोप घेऊ नकोस. मी पद्मनिधी, तुझ्या पूर्वजांनी मिळवलेला खजिना. उद्या सकाळी मी याच रूपात तुझ्या घरी येईन. माझ्या डोक्यावर सोटा हाण, म्हणजे मी कधीही न संपणारे सोने होईन.”
व्यापाऱ्याची नक्कल करणारा न्हावी
जमिनीवर सोने
सकाळी उठल्यावर माणिभद्र त्या स्वप्नाचाच विचार करत बसला. “हे खरे होईल की नाही? काही सांगता येत नाही. बहुधा खोटेच असणार. रात्रंदिवस मला पैशाशिवाय दुसरे काही सुचतच नाही.” आजारी, दुःखी, चिंतेने ग्रासलेल्या, प्रेमाने वेडावलेल्या किंवा दारू प्यायलेल्या माणसाला पडलेली स्वप्ने निरर्थक असतात, असे म्हणतात. इतक्यात त्याच्या बायकोची नखे काढायला एक न्हावी घरी आला. न्हाव्याचे काम चालू असतानाच ते जैन मुनी अचानक समोर आले. त्यांना पाहताच माणिभद्राला अत्यानंद झाला. जवळच पडलेला लाकडी दंडा त्याने झटकन उचलला आणि मुनींच्या डोक्यावर हाणला. त्याच क्षणी मुनी सोन्याचे होऊन जमिनीवर कोसळले. व्यापाऱ्याने ती सोन्याची मूर्ती घराच्या मधोमध उभी करून ठेवली. मग न्हाव्याला खूश ठेवण्यासाठी त्याच्या हातावर काही बक्षीस ठेवले. “भल्या माणसा,” तो म्हणाला, “माझ्या घरात जे घडले ते कोणालाही सांगू नकोस.” न्हाव्याने वचन दिले. पण घरी पोहोचल्यावर त्याने आपले गणित मांडले. “म्हणजे हे सगळे नागडे मुनी डोक्यावर दंडा हाणला की सोन्याचे होत असणार. तर मग उद्या सकाळी त्यांच्या एका मोठ्या घोळक्यालाच घरी बोलावतो, आणि दंड्याने त्यांना ठार मारतो. म्हणजे सोन्याचा मोठा ढीगच जमेल.” याच विचारात त्याने उरलेला दिवस आणि रात्र कशीबशी काढली.
व्यापाऱ्याची नक्कल करणारा न्हावी
पोथ्यांसाठी कापड
सकाळी तो जैन मठात गेला. जिनाच्या, म्हणजे जैनांच्या विजेत्या संताच्या, मूर्तीला त्याने तीन प्रदक्षिणा घातल्या आणि गुडघे टेकले. वस्त्राचे टोक तोंडावर धरले, हात जोडले, आणि जिनांची स्तोत्रे तो मोठमोठ्याने गाऊ लागला. मग तो मुख्य मुनींकडे गेला आणि त्यांच्यापुढे गुडघे टेकून नमस्कार केला. मुख्य मुनींनी त्याला आशीर्वाद दिला आणि पाळायला एक व्रत दिले. मग न्हाव्याने आपली विनंती पुढे केली. “महाराज, आज भिक्षेला निघाल तेव्हा सगळ्या मुनींसह माझ्या घरी यावे.” “तू आमचा श्रावक आहेस,” मुख्य मुनी म्हणाले. “आमचा नियम तुला ठाऊक आहे. मग असे कसे मागतोस? आम्हाला काय ब्राह्मण समजलास, जेवणाचे आमंत्रण द्यायला? आम्ही रोज वेळ नेईल तसे फिरतो, आणि जो भक्त श्रावक दिसेल त्याच्या घरात शिरतो. चल, जा, आणि पुन्हा असे बोलू नकोस.” “महाराज, ठाऊक आहे मला,” न्हावी म्हणाला. “आपण म्हणता तसेच करीन. पण पोथ्या गुंडाळायला अगदी योग्य असे कापड मी तयार ठेवले आहे. पोथ्या लिहवून घ्यायला आणि लेखनिकांना द्यायला पैसेही बाजूला काढून ठेवले आहेत. तेव्हा वेळ येईल तसे करावे.” एवढे बोलून तो घरी गेला.
व्यापाऱ्याची नक्कल करणारा न्हावी
दाराआडचे सोटे
घरी त्याने खैराच्या लाकडाचे सोटे तयार केले आणि दाराआडच्या कोपऱ्यात उभे करून ठेवले. मग उन्हे चांगली वर आल्यावर तो पुन्हा मठाच्या दाराशी जाऊन थांबला. मुनी एकेक करून बाहेर येऊ लागले, तसे प्रत्येकाला गुरू म्हणून त्याने येण्याची विनवणी केली, आणि सगळ्यांना आपल्या घरी नेले. मुनींना ते कापड आणि ते पैसे हवे होते. म्हणून ओळखीच्या श्रावकांना, त्यांतल्या भक्तिमान श्रावकांनाही, डावलून ते आनंदाने त्याच्या मागोमाग गेले. सुभाषित त्यांना अगदी नेमके लागू पडते: एकाकी गृहसंत्यक्तः पाणिपात्रो दिगम्बरः । सोऽपि संबाध्यते लोके तृष्णया पश्य कौतुकम् ॥ एकटा, घरदार सोडलेला, हात हेच ज्याचे भिक्षापात्र आणि आकाश हेच ज्याचे वस्त्र, अशा माणसालाही या जगात तृष्णा छळते. काय नवल आहे, पाहा! न्हाव्याने त्यांना घरात घेतले आणि सोट्यांनी झोडपायला सुरुवात केली. काही जण त्या माराखाली मेले. इतरांची डोकी फुटली, आणि ते आक्रोश करू लागले. तो गोंगाट नगराच्या पहारेकऱ्यांच्या कानी गेला. “नगराच्या मधोमध हा कसला एवढा कल्लोळ?” ते म्हणाले. “चला, चला!” ते धावतच तिथे पोहोचले. अंगावरून रक्ताच्या धारा वाहत असलेले मुनी न्हाव्याच्या घरातून पळत सुटलेले त्यांना दिसले. काय झाले म्हणून त्यांनी विचारले, आणि मुनींनी न्हाव्याने जे केले ते जसेच्या तसे सांगितले.
व्यापाऱ्याची नक्कल करणारा न्हावी
सुळावर
पहारेकऱ्यांनी न्हाव्याला करकचून बांधले आणि माराखालून वाचलेल्या मुनींसह त्याला न्यायसभेत नेले. न्यायाधीशांनी त्याची चौकशी केली. “महाशय, हे काय दुष्कृत्य केलेत?” “महाराज, मी तरी दुसरे काय करणार?” न्हावी म्हणाला, आणि माणिभद्राने काय केले ते त्याने त्यांना सांगितले. न्यायाधीशांनी माणिभद्राला बोलावणे पाठवले. “शेठ,” त्यांनी विचारले, “तुम्ही एका मुनीला मारलेत का?” आपल्याकडे आलेल्या मुनींची सगळी हकिकत माणिभद्राने त्यांना सांगितली. मग न्यायाधीशांनी हुकूम दिला: “काहीही न तपासता हे कृत्य करणाऱ्या या दुष्ट न्हाव्याला सुळावर चढवा.” शिक्षा अमलात आल्यावर त्यांनी तंत्राच्या सुरुवातीच्या श्लोकासारखाच एक श्लोक म्हटला. जे वाईट रीतीने केलेले, समजलेले, ऐकलेले आणि तपासलेले असेल, ते माणसाने करू नये, या न्हाव्याने इथे केले तसे. आणि ते पुढे म्हणाले, “जे तपासलेले नाही ते करू नये, आणि जे नीट तपासले आहे तेच करावे. नाहीतर मागाहून पश्चात्ताप होतो, जसा मुंगसाच्या बाबतीत त्या ब्राह्मणीला झाला.” “ते कसे?” माणिभद्राने विचारले. आणि न्यायाधीशांनी त्याला ब्राह्मणीची आणि मुंगसाची गोष्ट सांगितली.
व्यापाऱ्याची नक्कल करणारा न्हावी
ही गोष्ट काय शिकवते
न्हाव्याने एक परिणाम पाहिला आणि त्या कृतीची नक्कल केली. व्यापाऱ्याने एका मुनीच्या डोक्यावर दंडा हाणला, आणि मुनी सोन्याचे झाले. न्हाव्याने फक्त तो फटका आणि ते सोने एवढेच पाहिले. त्यांच्यामागे वेषांतर केलेला एक खजिना होता, व्यापाऱ्याच्या पूर्वजांनी मिळवलेला आणि स्वप्नात वचन दिलेला. न्हाव्याने त्याबद्दल कधी विचारलेच नाही. प्रत्येक मुनी आतून सोन्याचाच असतो, असा निष्कर्ष त्याने काढला, आणि अख्ख्या मठावर तो अमलात आणला. परिणाम सांगताना ग्रंथ काहीही सौम्य करत नाही: एका घरात दंड्यांनी ठार मारलेले मुनी, आणि सुळावर चढवलेला मारेकरी. या गोष्टीत कोणीच निर्दोष सुटत नाही. जे स्वप्न खोटे आहे असे माणिभद्राने नुकतेच ठरवले होते, त्याच स्वप्नाच्या भरवशावर त्याने एका मुनीच्या डोक्यावर फटका मारला. मुनींनी कापडासाठी आणि पैशासाठी स्वतःचाच नियम मोडला, आणि मूळ ग्रंथ आपल्या श्लोकात त्यासाठी त्यांची थट्टा करतो. न्हाव्याचा लोभ हा त्यातला सर्वांत वाईट भाग, एवढेच. सुरुवातीचे दारिद्र्यावरचे विचार या सगळ्याची पार्श्वभूमी तयार करतात: या तंत्रात माणसाची किंमत पैसा ठरवतो, आणि बुडालेला माणूस पैशाविना जगण्यापेक्षा मरण पत्करतो. विषय आहे अपरीक्षितकारक, म्हणजे न तपासता केलेली कृती, आणि त्याच्या जोडीला अर्थ, म्हणजे पैसा. एका दुकानदाराचा प्रतिस्पर्धी आठवडाभर निम्म्या किमतीत माल विकतो, आणि त्याच्याकडे गर्दी लोटते. हाही तसेच करतो, आणि प्रत्येक विक्रीत पैसे गमावतो; प्रतिस्पर्ध्याने तो माल एका लिलावात स्वस्तात घेतला होता. धाकटा भाऊ पाहतो की थोरल्याने वडिलांकडे कर्ज मागितले आणि ते लगेच मिळाले. तो त्याच आठवड्यात गाडीसाठी पैसे मागतो, आणि त्याला नकार मिळतो; थोरल्याने आधी वर्षभराचा हिशेब वडिलांपुढे ठेवला होता. एक तरुण व्यवस्थापक पाहतो की एक ज्येष्ठ सहकारी साहेबांना सरळ सांगतो, “तुमची योजना फसणार,” आणि साहेब त्याचे आभार मानतात. पुढच्या बैठकीत हा तसेच करतो, आणि त्याला त्या कामावरून हलवले जाते. त्याने शब्दांची नक्कल केली, त्यामागच्या वीस वर्षांच्या विश्वासाची नाही. प्रत्येक वेळी नक्कल हुबेहूब असते, आणि कारणच गायब असते. शहानिशा करायला एकच प्रश्न पुरेसा होता: त्याच्या बाबतीत हे का जमले? ही गोष्ट आर्थर डब्ल्यू. रायडर यांच्या पंचतंत्राच्या इंग्रजी अनुवादावरून (१९२५, पाचवे तंत्र) पुन्हा सांगितली आहे, आणि योहानेस हेर्टेल यांनी संपादित केलेल्या (१९०८) पूर्णभद्राच्या पाठाच्या (११९९) संस्कृत मुळाशी ताडून पाहिली आहे. व्यापाऱ्याचे दारिद्र्यावरचे श्लोक आशयापुरते दिले आहेत, आणि न्हाव्याने गायलेली स्तोत्रे वगळली आहेत.