शुकसप्तति
आंबा आणि शिडी
विहिरीतला आंबा
आणखी एका संध्याकाळी प्रभावतीने पोपटाला विचारले, “मी बाहेर जाऊ का?” पोपट म्हणाला, “जा, पण सुबुद्धीसारखे नेमके शब्द तुला सुचले तरच.” प्रभावतीने विचारले, “ते कसे?” आणि पोपटाने गोष्ट सुरू केली. नगर नावाच्या शहरात दोन मित्र राहत होते. त्यांची मैत्री सगळ्यांना ठाऊक होती. एकाचे नाव सुबुद्धी, म्हणजे ‘चांगली बुद्धी’. दुसऱ्याचे नाव कुबुद्धी, म्हणजे ‘वाईट बुद्धी’. एके दिवशी सुबुद्धी व्यापारासाठी परदेशी गेला. तो दूर असताना कुबुद्धीचे मन मित्राच्या बायकोवर गेले. काही काळाने सुबुद्धी कमावलेले धन घेऊन घरी परतला. कुबुद्धीने मैत्रीचा मोठा देखावा केला, पण तो सगळा खोटा होता. सुबुद्धीने मात्र त्याचे आदराने स्वागत केले. कुबुद्धीने विचारले, “प्रवासात काही नवल पाहिलेस का?” सुबुद्धी म्हणाला, “हो, पाहिले. सरस्वती नदीच्या काठी मनोरमा नावाचे एक गाव आहे. तिथल्या एका विहिरीत मी एक आंबा तरंगताना पाहिला. आणि तेव्हा आंब्याचा मोसमही नव्हता.” कुबुद्धी म्हणाला, “हे खोटे आहे.” सुबुद्धी म्हणाला, “हे खरे आहे.” कुबुद्धी म्हणाला, “ठीक आहे. खरे असेल, तर तू माझ्या घरी ये. दोन्ही हातांत धरता येईल ते घेऊन जा. खोटे असेल, तर मी तुझ्या घरी येऊन तसेच करीन.” अशी त्यांची पैज लागली. त्याच रात्री कुबुद्धी त्या विहिरीवर गेला आणि त्याने तो आंबा काढून घेतला. आंबा तिथे राहिलाच नाही, म्हणून सुबुद्धी पैज हरला. मग कुबुद्धीने पैजेत जिंकलेले मागितले. मित्राच्या घरातून त्याला न्यायची होती ती मित्राची बायको. पोपट म्हणाला, “आता सांग, सुबुद्धीने बायकोला कसे वाचवले असेल?”
आंबा आणि शिडी
दोन्ही हात भरले
उत्तर ऐकायला प्रभावती घरीच थांबली, आणि पोपट पुढे सांगू लागला. मित्राच्या मनात काय आहे, हे सुबुद्धीने ओळखले. त्याने घरातले सगळे सामान घराच्या सगळ्यात वरच्या मजल्यावर नेले, आणि बायकोलाही तिथेच नेले. मग तिथे जाणारा जिना त्याने पाडून टाकला. कुबुद्धी आला. सुबुद्धी म्हणाला, “ये. माझ्या घरातले तुला हवे ते घे.” कुबुद्धीला बायकोला घेऊन जायचे होते. म्हणून वर चढायला त्याने एक शिडी दोन्ही हातांनी धरली. सुबुद्धी म्हणाला, “थांब. मी आधीच सांगितले आहे. तुझ्या दोन्ही हातांत जे असेल, तेवढेच तुझे. बाकी काही नाही.” आणि कुबुद्धीच्या दोन्ही हातांत होती ती शिडी. कुबुद्धी शरमेने घराबाहेर पडला, आणि सगळ्यांनी त्याला दोष दिला. आणि प्रभावती झोपायला गेली. शुकसप्तति, म्हणजे ‘पोपटाच्या सत्तर गोष्टी’, हा संस्कृत कथासंग्रह बाराव्या शतकापूर्वीचा आहे. ही चाळिसाव्या रात्रीची गोष्ट आहे. बी. हेल वर्थम यांनी १९११ मध्ये केलेल्या इंग्रजी भाषांतरावरून, संस्कृत मूळाशी ताडून, ही गोष्ट पुन्हा सांगितली आहे.