शुकसप्तति
दूत आणि राखेची भेट
राखेची भेट
दिवस संपला, आणि प्रभावती पुन्हा बाहेर जायला उतावीळ झाली. तिने पोपटाला विचारले. पोपट म्हणाला, “जा बाई. जाण्यात काही दोष नाही, पण त्या दूताने संकटात राजापुढे जसे उत्तर दिले, तसे बोलायला तुला सुचले तरच.” प्रभावतीने विचारले, “ते कसे?” आणि पोपटाने गोष्ट सुरू केली. शक्रावती नावाचे एक नगर आहे. तिथे धर्मदत्त नावाचा एक चांगला राजा राज्य करत होता. सुशील हा त्याचा मंत्री होता. सुशीलाला विष्णू नावाचा मुलगा होता. विष्णू पूर्वी राजाचा दूत होता. दूत म्हणजे दुसऱ्या राजांशी तह आणि युद्ध ठरवणारा अधिकारी. पण विष्णूचे ते पद गेले, आणि त्याबरोबर त्याचे धनही गेले. तरी मंत्र्यांच्या घराण्यातला असल्याचा त्याला गर्व होता. त्याचे वागणेही कठोर होते. म्हणून राजा त्याच्याशी काहीच बोलत नसे. एके दिवशी सुशील राजाला म्हणाला, “महाराज, हा विष्णू मनापासून आपली सेवा करतो. तो आपल्याशी एकनिष्ठ आहे. दूताच्या कामात तो कुशल आहे. त्याला कुठेतरी कामगिरीवर पाठवावे, आणि त्याची परीक्षा घ्यावी.” राखेची भेट अशुभ मानली जाते. राजाने सुशीलाचे म्हणणे ऐकले, पण विष्णू त्याला अजूनही आवडत नव्हता. म्हणून त्याने नुसत्या राखेची एक भेट तयार करवली, आणि ती बंद करून तिच्यावर स्वतःची मुद्रा उमटवली. ती भेट देऊन त्याने विष्णूला दुसऱ्या एका राजाकडे पाठवले. तो राजा होता शत्रुदमन. तो विदिशा नगरीत राज्य करत होता. बंद भेटीत काय आहे, ते विष्णूला ठाऊक नव्हते. तो विदिशेला गेला आणि त्याने ती भेट शत्रुदमनापुढे ठेवली. आत राख पाहताच राजा संतापाने भडकला. पोपट म्हणाला, “आता सांग, तो दूत त्यातून सुखरूप कसा सुटला असेल?”
दूत आणि राखेची भेट
यज्ञाची राख
उत्तर ऐकायला प्रभावती घरीच थांबली, आणि पोपट पुढे सांगू लागला. राजा किती संतापला आहे, हे विष्णूने पाहिले. तो शहाणा माणूस होता. तो पुढे होऊन बोलला. तो म्हणाला, “महाराज, माझ्या स्वामींनी अश्वमेध हा मोठा राजयज्ञ केला आहे. त्याच्या यज्ञकुंडात तीन पवित्र अग्नी पेटले होते. ही त्यांचीच राख आहे. अशी राख पवित्र असते. ती कल्याण करते आणि पाप धुऊन टाकते. आपण तिचा सन्मान करावा, म्हणून माझ्या स्वामींनी ती आपल्याकडे पाठवली आहे.” तो पुढे म्हणाला, “आपल्या राज्यात आणि माझ्या स्वामींच्या राज्यात हत्ती आहेत, घोडे आहेत, सगळ्या प्रकारची संपत्ती आहे. पण यज्ञाची राख मिळणे कठीण.” असे म्हणून तो चटकन उठला. त्याने हातात थोडी राख घेतली आणि ती राजाला अर्पण केली. हे बोलणे ऐकून राजा फार खूश झाला. त्याने आदराने त्या राखेला नमस्कार केला. मग प्रसन्न होऊन त्याने बदल्यात मोठी भेट पाठवली. त्याने विष्णूचा सगळ्या प्रकारे सन्मान केला आणि त्याला घरी पाठवले. पोपट म्हणाला, “तर बाई, संकटात असे उत्तर द्यायला तुला सुचत असेल, तर जा. नाहीतर इथेच राहा.” आणि प्रभावती झोपायला गेली. शुकसप्तति, म्हणजे ‘पोपटाच्या सत्तर गोष्टी’, हा संस्कृत कथासंग्रह बाराव्या शतकापूर्वीचा आहे. ही चोपन्नाव्या रात्रीची गोष्ट आहे. बी. हेल वर्थम यांनी १९११ मध्ये केलेल्या इंग्रजी भाषांतरावरून, संस्कृत मूळाशी ताडून, ही गोष्ट पुन्हा सांगितली आहे.