शुकसप्तति
कंजूष आणि यक्षाचा हिशेब
घरी परतताना चोर
दुसऱ्या दिवशी संध्याकाळी प्रभावतीने पोपटाला विचारले, “मी बाहेर जाऊ का?” पोपट म्हणाला, “जा बाई, पण तिथे गेल्यावर संकटात, पूर्वीच्या त्या सांतक व्यापाऱ्यासारखे उत्तर तुला सुचले तरच.” प्रभावतीने विचारले, “ते कसे?” आणि पोपटाने गोष्ट सुरू केली. त्रिपथ नावाचे एक गाव आहे. तिथे सांतक नावाचा एक व्यापारी राहत होता. तो खूप श्रीमंत होता, पण कंजूष आणि दुष्ट होता. त्याला परगावी जायला फार आवडे. एकदा लोकांकडून येणे असलेले पैसे वसूल करायला तो दुसऱ्या गावी गेला. ते पैसे घेऊन तो घरी परतत होता. तेवढ्यात वाटेत चोरांनी त्याला पकडले. पोपट म्हणाला, “आता सांग, तो चोरांपासून कसा सुटला असेल?”
कंजूष आणि यक्षाचा हिशेब
यक्षांचा कारकून
उत्तर ऐकायला प्रभावती घरीच थांबली, आणि पोपट पुढे सांगू लागला. आपण चोरांच्या हाती सापडलो, हे सांतकाने ओळखले. जवळच एक देऊळ होते. त्या देवळात गलग्रह नावाचे यक्ष होते. सांतक यक्षांपुढे गेला. त्याने सगळे पैसे त्यांच्यापुढे ठेवले. मग हिशेब करणारा कारकून धरतो, तसा त्याने हातात खडू धरला. तो यक्षांना म्हणाला, “देवा, आपले येणे वसूल करायला मी सगळीकडे फिरलो. आतापर्यंत एवढे जमले. बाकीचे अजून येणे आहे, आणि त्यावरचे व्याज वाढतेच आहे.” तो कारकुनासारखा उभा आहे, असे चोरांनी पाहिले. ‘हे पैसे यक्षांचे आहेत,’ असे त्यांना वाटले. म्हणून त्यांनी त्या पैशांना हात लावला नाही. त्यांनी नमस्कार केला आणि ते निघून गेले. मग सांतकाने स्वतःचे पैसे उचलले आणि तो सुखरूप घरी गेला. आणि प्रभावती झोपायला गेली. शुकसप्तति, म्हणजे ‘पोपटाच्या सत्तर गोष्टी’, हा संस्कृत कथासंग्रह बाराव्या शतकापूर्वीचा आहे. ही छप्पन्नाव्या रात्रीची गोष्ट आहे. वर्थम यांच्या इंग्रजी भाषांतरात ही गोष्ट नाही; ती संस्कृत मूळावरून पुन्हा सांगितली आहे.