शुकसप्तति
खड्ड्यातला मंत्री
मंत्री खड्ड्यात
आणखी एका संध्याकाळी प्रभावती पोपटाला म्हणाली, “मी बाहेर जाते.” पोपट म्हणाला, “जा सुंदरी, पण शकटालासारखा अवघड प्रश्न तुला सोडवता आला तरच.” प्रभावतीने विचारले, “ते कसे?” आणि पोपटाने गोष्ट सुरू केली. पाटलिपुत्र नगरात नंद नावाचा राजा राज्य करत होता. सगळ्या पृथ्वीवर त्याची सत्ता होती. शकटाल त्याचा मुख्य मंत्री होता. शकटालाची बुद्धी इतकी थोर होती की बाकीचे सगळे राजे नंदाच्या सत्तेखाली आले. ते सगळे नंदाला खंडणी देत. पण पुढे राजा धर्म पायदळी तुडवू लागला. देशाचे धन ओरबाडू लागला. मंत्र्याने त्याला अडवायचा प्रयत्न केला. राजा मूर्ख होता. त्याने मंत्र्याला एका खड्ड्यात टाकले. शकटाल मुलांसह बराच काळ तिथे राहिला. त्यांना ठरावीक शिधा म्हणून भात दिला जाई. शकटाल मेला, असेच लोक सगळीकडे म्हणू लागले. ही बातमी बंगालच्या राजाच्या कानावर गेली. ती खरी आहे की नाही, हे त्याला पाहायचे होते. म्हणून त्याने एक परीक्षा ठरवली. त्याने स्वतःची माणसे दोन घोड्या देऊन नंदाकडे पाठवली. तो त्यांना म्हणाला, “यांतली आई कोणती आणि मुलगी कोणती, ते शोधून काढा. मग परत या.” दोन्ही घोड्या अगदी सारख्या होत्या. उत्तम घोड्याची सगळी लक्षणे दोघींमध्ये होती. त्यांना ओळखायला घोड्यांचे शास्त्र जाणावे लागते. त्या शास्त्राला शालिहोत्र म्हणतात. पण कोणती घोडी कोणती, हे नंदाच्या राज्यात कुणालाच सांगता आले नाही.
खड्ड्यातला मंत्री
खड्ड्यातून बाहेर
तेव्हा राजाला वाटले, ‘शकटाल नाही, म्हणून माझे हसे झाले.’ कारण म्हणतात, “गेलेला देश सहज परत मिळवता येतो, पण शहाणा मंत्री परत मिळत नाही.” म्हणून राजाने कैद्यांवर देखरेख ठेवणाऱ्या अधिकाऱ्याला विचारले, “शकटालाच्या घरचे कुणी त्या खड्ड्यात अजून जिवंत आहे का?” अधिकारी म्हणाला, “कुणीतरी आहे, पण कोण ते मी सांगू शकत नाही. सुरुवातीला ठरलेला भाताचा शिधा आम्ही अजून देतो, आणि खड्ड्यात कुणीतरी तो घेत आहे.” राजाने शकटालाला खड्ड्यातून वर काढले, आणि त्याचा सन्मान केला. राजा म्हणाला, “तुम्ही माझे मित्र, माझे गुरू, माझे स्वामी आणि माझा आधार आहात. तुम्हीच माझे सर्वस्व आहात.” मंत्री म्हणाला, “महाराज, मी काय करायचे, ते सांगा.” राजा म्हणाला, “हे दूत कावेबाज आहेत. त्यांचा प्रश्न माझ्यासाठी लवकर सोडवा. या दोन घोड्यांतली आई कोणती आणि मुलगी कोणती?” पोपट म्हणाला, “आता सांग, शकटालाने हा प्रश्न कसा सोडवला असेल?”
खड्ड्यातला मंत्री
आई आणि मुलगी
उत्तर ऐकायला प्रभावती घरीच थांबली, आणि पोपट पुढे सांगू लागला. मंत्र्याने दोन्ही घोड्यांवर खोगीर घालायला लावले. नगराबाहेरच्या घोडे फिरवायच्या मैदानावर त्याने त्यांना जोरात दौडवले. मग खोगिरे काढून त्या दमलेल्या घोड्यांना मोकळे सोडले. आई आणि मुलगी जशा वागतात, तशा त्या दोघी वागू लागल्या. आई मुलीला चाटू लागली. मुलीचे आईवरचे प्रेम ओसंडून वाहत होते. म्हणून कोणती घोडी कोणती, हे मंत्र्याने राजाला सांगितले. शकटालाला मोठे धन आणि मोठी कीर्ती मिळाली. आणि प्रभावती झोपायला गेली. दुसऱ्या दिवशी संध्याकाळी दिवसभराचे काम आटोपल्यावर प्रभावतीने पुन्हा तयारी केली. पोपट म्हणाला, “जा बाई, पण अडचणीत शकटालासारखी हुशारी तुला पुन्हा एकदा दाखवता आली तरच.” आणि त्याने गोष्ट पुढे सुरू केली. शकटाल खरेच जिवंत आहे का, हे बंगालच्या राजाला जाणून घ्यायचे होते. म्हणून त्याने तीच माणसे पुन्हा पाठवली. या वेळी त्यांच्याबरोबर एक काठी दिली. ती गुळगुळीत आणि गोल होती. ती सोन्याने मढवलेली आणि रत्नांनी, हिऱ्यांनी जडवलेली होती. तो त्यांना म्हणाला, “नंदाच्या राज्यात जा. या काठीचे मुळाकडचे टोक कोणते आणि शेंड्याकडचे टोक कोणते, ते शोधून काढा. मग परत या.” ती माणसे नंदाकडे आली. त्यांनी ती काठी राजापुढे ठेवली आणि प्रश्न विचारला. अशा गोष्टींत जाणकार असलेल्या मोठमोठ्या व्यापाऱ्यांनी ती तोलून पाहिली. दुसऱ्या तज्ज्ञांनी ती निरखून पाहिली. पण कुणालाच दोन टोकांतला फरक ओळखता आला नाही. म्हणून राजाने हे काम शकटालावर सोपवले. राजा म्हणाला, “तुमच्याशिवाय कुणालाच ही टोके ओळखता येणार नाहीत. हा प्रश्न तुम्हीच सोडवला पाहिजे.” मंत्री म्हणाला, “महाराज, आपण माझ्यावर ठेवलेला विश्वास वाया जाणार नाही.” पोपट म्हणाला, “आता सांग, मंत्र्याने उत्तर कसे शोधले असेल?”
खड्ड्यातला मंत्री
पाण्यातली काठी
उत्तर ऐकायला प्रभावती पुन्हा घरीच थांबली. त्या शहाण्या मंत्र्याने ती काठी पाण्यात टाकली. तिचे एक टोक पाण्याखाली जरासे बुडाले. तेच मुळाकडचे टोक. अशा रीतीने कोणते टोक कोणते, हे त्याला कळले. मंत्र्याने राजाला सांगितले, आणि राजाने दूतांना सांगितले. दूत बंगालला परत गेले, आणि त्यांनी स्वतःच्या राजाला उत्तर सांगितले. अशी ती परीक्षा पार पडली. आणि त्यानंतर सगळे राजे नंदाला पूर्वी ठरलेली खंडणी देऊ लागले. आणि प्रभावती झोपायला गेली. शुकसप्तति, म्हणजे ‘पोपटाच्या सत्तर गोष्टी’, हा संस्कृत कथासंग्रह बाराव्या शतकापूर्वीचा आहे. पोपट ही गोष्ट दोन रात्री सांगतो: अठ्ठेचाळिसाव्या आणि एकोणपन्नासाव्या. बी. हेल वर्थम यांनी १९११ मध्ये केलेल्या इंग्रजी भाषांतरावरून, संस्कृत मूळाशी ताडून, ही गोष्ट पुन्हा सांगितली आहे. वर्थम यांच्या इंग्रजी भाषांतरात दुसरी रात्र नाही; ती संस्कृत मूळावरून सांगितली आहे. नंद राजा आणि त्याचा मंत्री शकटाल याच संकेतस्थळावर कथासरित्सागरातही भेटतात, ‘अस्वलाचा शाप आणि चाणक्याची प्रतिज्ञा’ या गोष्टीत.