शुकसप्तति
मदन आणि शहाणा पोपट
वाया गेलेला मुलगा
चंद्रपूर नगरात हरिदत्त नावाचा एक श्रीमंत व्यापारी राहत होता. त्याच्या मुलाचे नाव मदन. मदनाचे लग्न प्रभावतीशी झाले होते. ती त्याच नगरातल्या दुसऱ्या एका व्यापाऱ्याची मुलगी होती. मदन वाईट मार्गाला लागला होता. मौजमजेशिवाय त्याला दुसरे काही सुचत नसे. तो जुगार खेळे, शिकारीला जाई, दारू पिई आणि दिवसचे दिवस वेश्यांकडे घालवी. वडील काही सांगू लागले, तर तो एक शब्दही ऐकत नसे. मुलगा असा स्वतःच्याच वाटेने चाललेला पाहून हरिदत्त आणि त्याची बायको झुरत होते. हरिदत्ताचा एक मित्र होता, त्रिविक्रम नावाचा ब्राह्मण. मित्राचे दुःख त्याला पाहवेना. एके दिवशी तो स्वतःचा एक पोपट घेऊन घरी आला. धर्माने कसे वागावे, हे त्या पोपटाला चांगले ठाऊक होते. त्रिविक्रम म्हणाला, “हरिदत्ता, मित्रा, हा पोपट घे. मुलासारखा त्याला सांभाळ. त्याची देखभाल करताना तुझे दुःख दूर होईल.” हरिदत्ताने तो पोपट मदनाला दिला. मदनाने त्याला सोन्याच्या पिंजऱ्यात घालून स्वतःच्या शयनगृहात ठेवले. तो पोपटाला चांगले खाऊपिऊ घालू लागला, त्याची नीट काळजी घेऊ लागला. एके दिवशी दोघेच असताना पोपट मदनाला म्हणाला, “मित्रा, तुझ्यामुळे तुझे आईवडील रडत असतात. हे पाप तुला बुडवील. याच पापाने देवशर्म्यालाही बुडवले होते. त्यानेही आईवडिलांना सोडले होते.”
मदन आणि शहाणा पोपट
तपस्वी आणि खाटीक
“ते कसे?” मदनाने विचारले, आणि पोपटाने ती गोष्ट सांगितली. देवशर्मा एका ब्राह्मणाचा मुलगा होता. शिक्षण पूर्ण होताच तो वडिलांना एका शब्दानेही न सांगता घरातून निघून गेला. दूरच्या देशात जाऊन तो गंगेच्या काठी तपस्वी म्हणून राहू लागला. एके दिवशी तो तिथे बसून संध्या करत होता. तेवढ्यात वरून एक बगळा उडत गेला आणि त्याची विष्ठा देवशर्म्याच्या अंगावर पडली. देवशर्म्याने संतापून वर पाहिले. त्याच्या रागाच्या आगीत तो बगळा जळून राख झाला. मग तो एका ब्राह्मणाच्या घरी भिक्षा मागायला गेला. त्या ब्राह्मणाची बायको मनोभावे नवऱ्याची सेवा करणारी होती. देवशर्म्याच्या चेहऱ्यावरचा राग तिने ओळखला आणि त्याला फटकारले. ती म्हणाली, “मी काही बगळा नाही, तुझ्या रागाने जळून जायला.” देवशर्मा घाबरला. बगळ्याचे काय झाले, ते कुणीच पाहिले नव्हते. तरी हिला ते कळले होते! तिने त्याला वाराणसीला धर्मव्याध नावाच्या माणसाकडे पाठवले, आणि तो तिथे गेला. धर्मव्याध खाटीक होता. देवशर्मा पोहोचला, तेव्हा तो मांस विकत होता. त्याचे हात रक्ताने माखलेले होते. दिसायला तो साक्षात यमासारखा भयंकर होता. पण खाटकाने त्याचे प्रेमाने स्वागत केले आणि त्याला घरी नेले. तिथे त्याने आधी स्वतःच्या आईवडिलांना मोठ्या काळजीने जेवू घातले. त्यानंतरच पाहुण्याला जेवण वाढले. जेवण झाल्यावर देवशर्म्याने विचारले, “त्या बाईला एवढे कसे कळते? आणि तुम्हाला तरी कसे?” खाटीक म्हणाला, “ती बाई आणि मी, आम्ही दोघे जन्माने वाट्याला आलेले कर्तव्य करतो. ती नवऱ्याची सेवा करते, मी आईवडिलांची. आमचे ज्ञान तिथूनच आले आहे. पण तू आईवडिलांना सोडून जगभर भटकत राहिलास. खरे तर मी तुझ्याशी बोललोही नसतो, पण तू माझा पाहुणा आहेस.” देवशर्म्याने नम्रपणे विचारले, “मी आणखी काय शिकावे?” खाटकाने सांगितले, ज्यांचा मान राखायला हवा, त्यांचा मान जो राखत नाही, त्याला या जन्मी लोक दोष देतात. पुढच्या जन्मी त्याला स्वर्गही मिळत नाही. देवशर्मा घरी परतला. या जगात त्याची कीर्ती झाली आणि परलोकीही त्याला मान मिळाला. पोपटाने गोष्ट संपवली. तो म्हणाला, “म्हणून तुझ्या घराण्याने आजवर पाळलेला व्यापाऱ्याचा धर्म लक्षात ठेव, आणि आईवडिलांचा मान राख.”
मदन आणि शहाणा पोपट
प्रभावती एकटी
मदनाला स्वतःच्या वागण्याचा पश्चात्ताप झाला. त्याने आईवडिलांना नमस्कार केला आणि तेव्हापासून तो त्यांच्याशी आदराने वागू लागला. थोड्याच दिवसांत त्यांची परवानगी घेऊन तो परदेशी व्यापाराला निघाला. प्रभावतीचा निरोप घेऊन तो जहाजात बसला आणि दूरच्या देशाला गेला. काही दिवस प्रभावती त्याच्या आठवणीने झुरत राहिली. पण तिच्या काही मैत्रिणी मनाला येईल तसे वागणाऱ्या होत्या. नवरा परदेशी असेपर्यंत दुसरा पुरुष जवळ कर, असा आग्रह त्या तिला करू लागल्या. त्या म्हणाल्या, “बाप असो की नातलग, तो जिवंत असेपर्यंतच त्याचे प्रेम. तुझा नवरा तर इथे नाही. तारुण्य चार दिवसांचे. ते दुसऱ्या कुणाबरोबर भोगून घे.” प्रभावतीने त्यांचे ऐकले. एका संध्याकाळी परपुरुषाकडे जायला ती नटूनथटून तयार झाली. क्षणभर थांबून तिने कुलदेवतेचे स्मरण केले, खायला विडा उचलला आणि ती निघाली. तेवढ्यात पोपट बोलला, “तुझे कल्याण असो! कुठे निघालीस?” निघताना कुणी शुभ बोलले, तर तो शुभशकुन मानतात. प्रभावतीने पोपटाचे बोलणे तसेच मानले. ती हसून म्हणाली, “पोपटराजा, मी परपुरुषाला भेटायला चालले आहे.”
मदन आणि शहाणा पोपट
पहिली संध्याकाळ
पोपट म्हणाला, “जरूर जा. पण हे सोपे नाही. चांगल्या घरची बाई असे वागली, तर जग तिला नावे ठेवते. काही उलटेसुलटे झाले आणि तुला वेळीच काही सुचले नाही, तर तुझी बदनामी होईल. दुसऱ्याच्या फजितीची मजा पाहायला वाईट लोक टपलेलेच असतात. महिनाभर उपवास करणाऱ्या बाईच्या गोष्टीत एका बायकोने व्यापाऱ्याच्या मुलाला केसांना धरले होते. जा, पण संकटात तुला तिच्यासारखे उत्तर सुचले तरच.” प्रभावतीला आणि तिच्या मैत्रिणींना उत्सुकता वाटली. पोपटाला नमस्कार करून प्रभावतीने विचारले, “म्हणजे काय?” पोपट म्हणाला, “सुंदरी, जाणून घ्यायचे असेल, तर नंतर त्याच्याकडे जा. पण आधी इथे स्वस्थ बस आणि एक मोठी गोष्ट ऐक.” मग गोष्ट ऐकायच्या ओढीने प्रभावती घरीच बसली, आणि पोपटाने गोष्ट सुरू केली. असे सत्तर रात्री चालले. रोज संध्याकाळी प्रभावती बाहेर जायची तयारी करी. रोज संध्याकाळी पोपट म्हणे, “जा, पण अमक्यासारखे संकटातून तुला सुटता आले तरच.” मग तो तिला गोष्ट सांगे, आणि ऐन संकटाच्या घडीला थांबून विचारे, “आता सांग, काय केले असेल?” आणि रोज संध्याकाळी उत्तर ऐकायला प्रभावती घरीच थांबे. शुकसप्तति, म्हणजे ‘पोपटाच्या सत्तर गोष्टी’, हा संस्कृत कथासंग्रह बाराव्या शतकापूर्वीचा आहे. पहिल्या रात्रीच्या गोष्टीआधी हा ग्रंथ असा सुरू होतो. बी. हेल वर्थम यांनी १९११ मध्ये केलेल्या इंग्रजी भाषांतरावरून, संस्कृत मूळाशी ताडून, ही गोष्ट पुन्हा सांगितली आहे. पोपटाच्या सत्तर गोष्टींपैकी बहुतेक गोष्टी नवऱ्याला फसवणाऱ्या बायकांच्या आहेत. त्यांपैकी या पुस्तकात फक्त पहिल्या रात्रीची गोष्ट आहे, कारण ही सुरुवात त्याच गोष्टीकडे नेते. बाकी इथे फक्त हजरजबाबीपणाच्या आणि अद्भुत गोष्टी घेतल्या आहेत. पोपट सांगतो त्या चार प्राणिकथा या संकेतस्थळावर पंचतंत्रात आहेत.