शुकसप्तति
पोपटाची शेवटची गोष्ट
मदन घरी परतला
गोष्टींच्या रात्री संपल्या, आणि मदन परदेशातून घरी परतला. तो जाण्यापूर्वी प्रभावती त्याच्याशी जशी प्रेमाने वागत होती, तशीच आताही वागली. मग पोपटाने अगदी सावकाश एक ओळ म्हटली: “बाईच्या प्रेमाचा गर्व बाळगणारा पुरुष मूर्ख असतो.” मदनाने तिकडे लक्ष दिले नाही. मग पोपट हसला, आणि पुन्हा पुन्हा म्हणू लागला, “जो चांगला सल्ला ऐकतो आणि त्याप्रमाणे वागतो, तो या जगात आणि परलोकीही सुखी होतो.” शेवटी मदनाने त्याला विचारले, “तुला काय म्हणायचे आहे?” प्रभावती अस्वस्थ झाली, कारण ज्याने काही वाईट केलेले असते, तो कुठेही अस्वस्थच असतो. म्हणून ती स्वतःच बोलू लागली. ती म्हणाली, “धनी, तू मोठा भाग्यवान आहेस. तुझ्या घरात हा पोपट राहतो. तुझ्या वडिलांचे मित्र त्रिविक्रम यांनी तो आणला. तो सगळ्यांना चांगला सल्ला देतो. आणि मला तर तो नातलगासारखा, वडिलांसारखा झाला आहे.” प्रभावती पोपटाची जितकी स्तुती करत होती, तितका तो पक्षी शरमत होता. मदनाने विचारले, “पोपटाने तुझ्यासाठी काय केले? तो इतका चांगला कसा झाला?” प्रभावती म्हणाली, “धनी, खरे बोलणारा माणूस मिळणे कठीण. आणि खरे ऐकून घेणारा मिळणेही तितकेच कठीण. बायका चंचल असतात, असे म्हणतात, आणि ते खरे आहे. पुरुष हाती लागेपर्यंत त्या त्याच्याशी गोड वागतात. आणि हवे ते मिळाले की त्याला टाकून देतात.”
पोपटाची शेवटची गोष्ट
प्रभावतीची कबुली
ती पुढे म्हणाली, “आता मी काय केले, ते ऐक. तू गेल्यावर काही दिवस मी विरह सोसला. मग मी वाईट मैत्रिणींच्या नादी लागले, आणि मला परपुरुषाकडे जावेसे वाटू लागले. पण या पोपटाने सत्तर रात्री गोष्टी सांगून मला अडवले. म्हणून माझ्या हातून प्रत्यक्ष पाप घडले नाही, ते घडले फक्त मनात. आजपासून जगताना आणि मरतानाही तूच माझा धनी.” मदनाने पोपटाकडे वळून विचारले, “हे सगळे काय आहे?” पोपट म्हणाला, “शहाणा माणूस घाईने बोलत नाही. आणि दैवाने काय ठरवले आहे, ते कुणालाच कळत नाही. खरे तर मी बोलू नये, पण माझे ऐक. चांगली माणसे चुकणाऱ्यांना क्षमा करतात. म्हणून हिच्या चुकीबद्दल हिला क्षमा कर. यात हिचा दोष नाही. हे सगळे वाईट संगतीमुळे घडले. आणि वाईट संगतीने चांगली माणसेही बिघडतात. “फार पूर्वी एका विद्याधराने एका राजकन्येला फसवले होते. विद्याधर आकाशात राहतात आणि मायाविद्येत कुशल असतात. तरीही तिच्या नवऱ्यानेसुद्धा तिला निर्दोष मानले.” आणि पोपटाने मदनाला तिची गोष्ट सांगितली. मलय पर्वताच्या शिखरावर मनोहर नावाचे गंधर्वांचे एक नगर आहे. तिथे एक गंधर्वराजा राहत होता. त्याच्या बायकोचे नाव रत्नावली. त्यांची मुलगी मदनमंजरी इतकी सुंदर होती की तिला पाहून देव आणि दानवसुद्धा भान हरपत. तिला शोभेल असा नवरा कुठेच मिळत नव्हता.
पोपटाची शेवटची गोष्ट
नारदांचा शाप
एके दिवशी नारद मुनी तिथे आले. त्यांनी तिला पाहिले, आणि तिच्या सौंदर्याने त्यांचेही भान हरपले. त्यांना मूर्च्छा आली, आणि त्यांच्या मनात काम जागा झाला. शुद्धीवर आल्यावर त्यांनी तिच्या सौंदर्याला दोष दिला, आणि तिला शाप दिला. ते म्हणाले, “तुला पाहून माझ्या अंगात कामाची आग पेटली आहे. म्हणून तुझ्या शीलाला बट्टा लागेल.” तिच्या वडिलांनी मुनींना नमस्कार केला. ते म्हणाले, “महाराज, कृपा करा. तिच्यावर दया करा.” नारद म्हणाले, “त्याचा दोष तिला लागणार नाही. आणि तिला नवरा गमवावा लागणार नाही. मेरू पर्वतावर विपुला नगरीत कनकप्रभ नावाचा एक गंधर्व राहतो. तोच तुझ्या मुलीचा नवरा होईल.” मग नारद निघून गेले. आणि त्यांनी सांगितल्याप्रमाणे मदनमंजरीचे लग्न कनकप्रभाशी झाले. एकदा तिचा नवरा तिला सोडून कैलास पर्वतावर गेला. तिला त्याची फार आठवण येऊ लागली, आणि ती एका शिळेवर पडून राहिली. एका विद्याधराने तिचे सौंदर्य पाहिले, आणि ‘माझी हो,’ अशी तिला गळ घातली. ती तयार झाली नाही. म्हणून त्याने तिच्या नवऱ्याचे रूप घेतले आणि तिच्याशी संग केला. काही काळाने तिचा नवरा घरी आला. त्याने तिच्याकडे पाहिले, आणि दुसरा कुणीतरी पुरुष तिच्याजवळ आला होता, असे त्याला वाटले. हिला मारायचेच, असे त्याने ठरवले, आणि तो तिला चंडिकादेवीच्या देवळात घेऊन गेला. तिथे देवीसमोर तो तिला मारणार, इतक्यात ती ओरडली. “देवी, सगळ्या गंधर्वांचा राजा होईल असा मुलगा मला होईल, असे वचन आपण मला दिले होते! त्याचे तोंडही न पाहता मी कशी मरू?”
पोपटाची शेवटची गोष्ट
देवींचा निवाडा
तेव्हा देवी तिच्या नवऱ्याला म्हणाल्या, “गंधर्वा, हिने काहीही पाप केलेले नाही. एका विद्याधराने मायेने तुझे रूप घेतले आणि हिला फसवले. हिला ते ठाऊक नव्हते, म्हणून हिचा दोष नाही. शिवाय हिच्यावर मुनींचा शाप होता. त्याचेच हे फळ आहे.” आणि देवींनी त्याला नारदांच्या शापाची हकिकत सांगितली. देवी म्हणाल्या, “मुनींच्याच शब्दाप्रमाणे ही निर्दोष आहे. हिला परत स्वीकार.” नवऱ्याने देवींच्या बोलण्यावर विश्वास ठेवला, आणि त्याच्या मनातल्या शंका फिटल्या. तो बायकोला घरी घेऊन गेला, आणि ते पूर्वीसारखे सुखाने राहू लागले. पोपट म्हणाला, “तर व्यापाऱ्याच्या मुला, माझ्या शब्दाला तुझ्यापाशी काही किंमत असेल, तर हिच्यावर दया कर. हिच्या मनात काही दुष्टपणा नाही.” मदनाने पोपटाचे म्हणणे मानले, आणि प्रभावतीला क्षमा केली. मुलगा घरी परतल्याचा हरिदत्ताला इतका आनंद झाला की त्याने मोठी मेजवानी दिली. पोपटावर आणि त्रिविक्रमावर एक शाप होता. मेजवानी चालू असतानाच आकाशातून दिव्य फुलांची एक माळ खाली पडली. ती खूण होताच दोघे शापातून मुक्त झाले, आणि स्वर्गाला गेले. आणि मदन लाडक्या प्रभावतीसह सुखाने राहू लागला. शुकसप्तति, म्हणजे ‘पोपटाच्या सत्तर गोष्टी’, हा संस्कृत कथासंग्रह बाराव्या शतकापूर्वीचा आहे. हा ग्रंथ असा संपतो: मदन घरी परततो, आणि पोपट सत्तरावी, शेवटची गोष्ट सांगतो. बी. हेल वर्थम यांनी १९११ मध्ये केलेल्या इंग्रजी भाषांतरावरून, संस्कृत मूळाशी ताडून, ही गोष्ट पुन्हा सांगितली आहे. इथे पोपटाच्या सत्तर गोष्टी संपतात.