पुराणे आणि महाकाव्यांतील कथा · देव, दानव आणि सृष्टीची रचना
अगस्त्य आणि वातापी
खड्ड्यात लटकणारे पूर्वज
फार पूर्वी अगस्त्य नावाचे एक थोर ऋषी होऊन गेले. ते ब्राह्मण होते. आपल्या आश्रमात उपास आणि प्रार्थना करत ते सारे आयुष्य तपश्चर्येत घालवत. एके दिवशी त्यांना आपले मेलेले पूर्वज दिसले. ते एका खड्ड्यात खाली डोके करून लटकत होते. “आपली ही काय दशा झाली?” अगस्त्यांनी विचारले. ते म्हणाले, “आम्ही तुझेच पूर्वज आहोत. तुला मूल नाही, आणि म्हणून आम्ही या खड्ड्यात लटकतो आहोत. अगस्त्या, आम्हांला एक चांगला मुलगा दे. मग आम्ही या नरकातून सुटू. आणि ज्यांना मुले असतात त्यांचे जे भले होते ते तुझेही होईल.” अगस्त्य म्हणाले, “आपण सांगता तसे मी करीन. भीती सोडा.”
अगस्त्य आणि वातापी
जिला तोड नाही अशी मुलगी
अगस्त्य बायको शोधू लागले. पण आपल्या मुलाची आई व्हायला योग्य अशी कोणीच स्त्री त्यांना दिसेना. मग प्रत्येक प्राण्यात जे सगळ्यांत सुंदर होते ते त्यांनी घेतले. त्या सगळ्या सौंदर्यातून त्यांनी एक मुलगी घडवली. तिला कुठेच तोड नव्हती. त्या वेळी विदर्भाचा राजा मूल व्हावे म्हणून तपश्चर्या करत होता. आपण घडवलेली मुलगी अगस्त्यांनी त्याला दिली. ती राजाच्या घरी त्याची मुलगी म्हणून जन्माला आली. राजाला फार आनंद झाला. मुलीचे नाव लोपामुद्रा ठेवले. ती विजेसारखी तेजस्वी होती. पाण्यातल्या कमळासारखी ती भरभर वाढली. पुढे ती वयात आली. ती खरे बोलणारी आणि सौम्य स्वभावाची होती, आणि स्वर्गातल्या अप्सरांहूनही देखणी. उंची दागिने घातलेल्या शंभर दासी तिच्या सेवेत होत्या. तरीही तिच्या वडिलांच्या भीतीने कोणीही पुरुष तिला मागणी घालायला धजेना.
अगस्त्य आणि वातापी
ऋषींनी तिला मागणी घातली
“माझी मुलगी कोणाला द्यावी?” राजा विचारात पडला. तेव्हा अगस्त्य त्याच्याकडे आले. ते म्हणाले, “राजा, तुझी मुलगी लोपामुद्रा मला बायको म्हणून दे.” राजा बेशुद्ध पडला. मुलगी ऋषींना द्यावी, असे त्याला वाटत नव्हते. पण नाही म्हणायचीही त्याची हिंमत नव्हती. तो राणीला म्हणाला, “या ऋषींचे सामर्थ्य फार मोठे आहे. मी त्यांना राग आणला, तर ते शापाच्या अग्नीने मला जाळूनही टाकतील. तुझ्या मनात काय आहे ते सांग.” राणी एक शब्दही बोलली नाही. आईवडील दुःखात बुडालेले लोपामुद्रेने पाहिले, आणि ती त्यांच्याकडे आली. ती म्हणाली, “बाबा, माझ्यासाठी दुःख करू नका. मला अगस्त्यांना द्या, आणि स्वतःला वाचवा.” तेव्हा राजाने तिचे ऋषींशी लग्न लावून दिले.
अगस्त्य आणि वातापी
वल्कले नेसलेली राजकन्या
अगस्त्य आपल्या पत्नीला म्हणाले, “ही भारी वस्त्रे आणि दागिने उतरवून ठेव.” लोपामुद्रेने ते उतरवून ठेवले. तिने चिंध्या आणि वल्कले नेसली, आणि मृगाजिन पांघरले. वल्कले म्हणजे झाडाच्या सालीची वस्त्रे, आणि मृगाजिन म्हणजे हरणाचे कातडे. पतीसारखीच कठोर व्रते ती पाळू लागली. दोघांनी मिळून अतिशय कठीण तपश्चर्या केली. ती आनंदाने आणि मोठ्या आदराने त्यांची सेवा करी. आणि त्यांचाही तिच्यावर फार जीव जडला. खूप काळ गेला. मग एके दिवशी अगस्त्यांनी पत्नीला स्नान करून येताना पाहिले. तपश्चर्येच्या तेजाने ती झळकत होती. तिची सेवा, तिचे पावित्र्य आणि तिचे रूप यांनी ते प्रसन्न झाले. पती पत्नीला बोलावतो तसे त्यांनी तिला जवळ बोलावले.
अगस्त्य आणि वातापी
लोपामुद्रेचे मागणे
लोपामुद्रेने हात जोडले. ती लाजत, पण प्रेमाने बोलली. “पती मुले व्हावीत म्हणून पत्नी करतो, हे मला ठाऊक आहे. पण माझी विनंती आहे, की मी आपल्यावर जसे प्रेम करते तसेच आपणही माझ्यावर करावे. माझ्या वडिलांच्या राजवाड्यात मला जसा पलंग होता, तशा पलंगावर माझ्याकडे या. आपण फुलांच्या माळा घाला, आणि मला माझे आवडते दागिने घालू द्या. या लाल चिंध्या नेसून मी आपल्याकडे येऊ शकत नाही.” “तुझ्या वडिलांसारखी संपत्ती माझ्यापाशी नाही,” अगस्त्य म्हणाले. ती म्हणाली, “आपण तपश्चर्येने श्रीमंत आहात. तिच्या बळावर माणसांच्या जगात जे जे आहे ते सगळे आपण इथे आणू शकाल.” ऋषी म्हणाले, “हो. पण त्यात माझ्या तपश्चर्येचे पुण्य वाया जाईल.” लोपामुद्रा म्हणाली, “आपले पुण्य जराही कमी व्हावे, असे मला वाटत नाही. पण दुसऱ्या कोणत्याही रीतीने मी आपल्याकडे येणार नाही.” “मग मी जाऊन संपत्ती शोधतो,” अगस्त्य म्हणाले.
अगस्त्य आणि वातापी
तीन राजे, पण देण्यासारखे काही नाही
अगस्त्य एकामागून एक तीन राजांकडे गेले. प्रत्येकाकडे त्यांनी त्याच्या संपत्तीतला वाटा मागितला. पण कोणाचेही नुकसान न होता देता येईल तेवढाच. प्रत्येक राजाने त्यांचे आदराने स्वागत केले. आपली मिळकत किती आणि खर्च किती, ते त्याने त्यांना दाखवले. दोन्ही सारखेच होते. प्रत्येक राजा म्हणाला, “हे लक्षात घेऊन आपल्याला हवे ते घ्या.” पण अगस्त्यांनी पाहिले, की आपण काही घेतले तर त्यामुळे जिवांना दुःख भोगावे लागेल. म्हणून त्यांनी काहीच घेतले नाही. आणि ते राजे त्यांच्याबरोबर निघाले. शेवटी तिन्ही राजांनी एकमेकांकडे पाहिले. ते म्हणाले, “भगवन्, इल्वल नावाचा एक दैत्य आहे. पृथ्वीवर त्याच्याइतका श्रीमंत कोणी नाही. चला, आपण सगळे त्याच्याकडे जाऊन मागू.” मग ते सगळे मिळून इल्वलाच्या देशाकडे निघाले.
अगस्त्य आणि वातापी
दोन दैत्य भाऊ
हा इल्वल ब्राह्मणांना मारणारा होता. एकदा त्याने एका ब्राह्मणाकडे मुलगा मागितला होता, देवांचा राजा इंद्र याच्या तोडीचा. ब्राह्मणाने ते मागणे पुरवले नाही. इल्वल रागाने पेटला. त्या दिवसापासून तो एका युक्तीने ब्राह्मणांना मारू लागला. त्याला वातापी नावाचा धाकटा भाऊ होता. वातापीला हवे ते रूप घेता येई. वातापी मेंढा होई. इल्वल त्या मेंढ्याचे मांस शिजवी आणि एखाद्या ब्राह्मणाला वाढी. इल्वलापाशी एक विचित्र शक्तीही होती. तो ज्याला मोठ्याने हाक मारी तो जिवंत होऊन त्याच्याकडे परत येई, अगदी यमाच्या घरूनसुद्धा. म्हणून जेवण झाल्यावर तो भावाला मोठ्याने हाक मारी. आणि वातापी ब्राह्मणाच्या कुशी फाडून हसत हसत बाहेर येई. अशा या दैत्याच्या घरी आता अगस्त्य चालले होते, आणि ते तर ब्राह्मण.
अगस्त्य आणि वातापी
जेवण
इल्वल आपल्या सीमेपर्यंत सामोरा आला आणि त्याने त्यांचे आदराने स्वागत केले. मग त्याने चांगले शिजवलेले मांस त्यांच्यापुढे ठेवले. ते मांस म्हणजे मेंढ्याचे रूप घेतलेला त्याचा भाऊ वातापीच होता. राजांनी मेंढ्याचे मांस पाहिले, आणि ते काय आहे हे त्यांनी ओळखले. ते पार हादरून गेले. अगस्त्य म्हणाले, “दुःख करू नका. या दैत्याला मीच खाऊन टाकतो.” ते एका उत्तम आसनावर बसले. इल्वलाने हसत हसत अन्न वाढले. आणि अगस्त्यांनी ते सगळे मांस खाऊन टाकले. जेवण झाल्यावर इल्वलाने भावाला हाक मारली. पण ऋषींच्या पोटातून फक्त वारा बाहेर आला, ढगांच्या गडगडाटासारखा आवाज करत. “वातापी, बाहेर ये!” इल्वल पुन्हा पुन्हा ओरडला. अगस्त्य मोठ्याने हसू लागले. “तो बाहेर कसा येणार? मी त्याला केव्हाच पचवून टाकले.”
अगस्त्य आणि वातापी
दैत्याचे सोने
इल्वल खचून गेला. त्याने ऋषींपुढे हात जोडले. “मी आपल्यासाठी काय करू?” त्याने विचारले. अगस्त्य हसून म्हणाले, “तू फार श्रीमंत आहेस, हे आम्हांला ठाऊक आहे. हे राजे श्रीमंत नाहीत, आणि माझी स्वतःची गरज मोठी आहे. कोणाचेही नुकसान न करता तुला जे देता येईल ते आम्हांला दे.” इल्वलाने त्यांची परीक्षा घेतली. तो म्हणाला, “मी आपल्याला काय द्यायचे मनात धरले आहे ते आधी सांगा. मग मी ते देईन.” अगस्त्य म्हणाले, “प्रत्येक राजाला दहा हजार गाई आणि तितकीच सोन्याची नाणी द्यायची, असे तुझ्या मनात आहे. आणि मला त्याच्या दुप्पट द्यायचे, शिवाय एक सोन्याचा रथ आणि मनाच्या वेगाने धावणारे दोन घोडे.” ऋषींनी अगदी बरोबर सांगितले होते. जड मनाने इल्वलाने ते सगळे दिले. डोळ्याचे पाते लवते न लवते तोच त्या दोन घोड्यांनी ऋषी, राजे आणि सगळी संपत्ती अगस्त्यांच्या आश्रमात पोहोचवली.
अगस्त्य आणि वातापी
हजारांच्या तोडीचा एक मुलगा
राजांनी निरोप घेतला आणि ते घरी गेले. आणि पत्नीला जे जे हवे होते ते सगळे अगस्त्यांनी केले. ती म्हणाली, “मी मागितले ते सगळे आपण मला दिले. आता मला मोठ्या सामर्थ्याचे एक मूल द्या.” अगस्त्य म्हणाले, “मी तुझ्यावर प्रसन्न आहे. निवड कर. तुला हजार मुलगे हवेत, की हजारांच्या तोडीचा एकच मुलगा?” लोपामुद्रा म्हणाली, “हजारांच्या तोडीचा एकच मुलगा. पुष्कळ वाईट मुलांपेक्षा एक चांगला, विद्वान मुलगा बरा.” “तथास्तु,” ऋषी म्हणाले. पुढे त्यांना मुलगा झाला. तो स्वतःच्याच तेजाने झळकत होता. अगस्त्यांना त्याचा फार आनंद झाला. आणि त्या चांगल्या मुलामुळे त्यांचे पूर्वज सुटले, आणि ज्या लोकी जाण्याची त्यांना ओढ होती, त्या लोकी ते पोहोचले. महाभारत, वनपर्व, विभाग ९६ ते ९९ यांवरून ही गोष्ट पुन्हा सांगितली आहे. तिन्ही राजांची नावे इथे गाळली आहेत. अगस्त्य ऋषी आणि लोपामुद्रा यांचा संवाद प्रथम ऋग्वेदाच्या एका सूक्तात (१.१७९) येतो.