पुराणे आणि महाकाव्यांतील कथा · देव, दानव आणि सृष्टीची रचना
अगस्त्य ऋषींनी समुद्र पिऊन टाकला
दैत्य समुद्रात पळाले
फार पूर्वीची गोष्ट. वृत्रासुर नावाचा दैत्यांचा एक मोठा नायक होता. त्याने पृथ्वी आणि आकाश झाकून टाकले होते. देवांचा राजा इंद्र याने आपल्या वज्राने त्याला ठार केले. वृत्रासुराभोवती चारी बाजूंनी कालकेय नावाच्या दैत्यांची फौज पहारा देत असे. ते दैत्य अवाढव्य होते. अंगात सोन्याची चिलखते, आणि हातांत उगारलेल्या, लोखंडी पट्ट्यांनी बांधलेल्या गदा. ते उंच शिखरांच्या डोंगरांसारखे दिसत. आपला नायक पडला तसा कालकेयांचा धीर सुटला. देव एकत्र आले आणि त्यांना कापून काढू लागले. दैत्य घाबरून समुद्राच्या तळाशी पळाले. तिथे अथांग पाण्यात ते लपून बसले. त्या पाण्यात मासे आणि मगरी भरलेल्या होत्या.
अगस्त्य ऋषींनी समुद्र पिऊन टाकला
भयंकर बेत
समुद्राच्या तळाशी लपलेले कालकेय एकत्र जमले. मोठ्या गर्वाने ते तिन्ही लोकांचा नाश करण्याचा बेत रचू लागले. त्या काळी ऋषी रानातल्या आश्रमांत राहत. ते पवित्र पुरुष होते. उपास, प्रार्थना आणि यज्ञाचा पवित्र अग्नी यांतच ते आपले आयुष्य घालवत. अशा कठीण आणि पवित्र जगण्याला तपश्चर्या म्हणतात. दैत्य म्हणाले, “तिन्ही लोक तपश्चर्येच्या आधारावर उभे आहेत. म्हणून वेळ दवडू नका. पृथ्वीवर जो कोणी तपश्चर्या करतो, ज्याला योग्य काय ते कळते, ज्याच्यापाशी सर्वश्रेष्ठ ज्ञान आहे, त्या सगळ्यांना मारून टाका. ते संपले की सगळे विश्वच नष्ट होईल.” या बेताने त्यांना फार आनंद झाला. डोंगरांएवढ्या उंच लाटांचा तो समुद्र त्यांनी आपला किल्ला केला.
अगस्त्य ऋषींनी समुद्र पिऊन टाकला
रात्रीचे मारेकरी
रात्रीच्या अंधारात दैत्य समुद्रातून बाहेर येत. ते आश्रमांवर तुटून पडत आणि तिथे सापडतील त्या ऋषींना खाऊन टाकत. एका आश्रमात त्यांनी शंभर ऋषी खाल्ले. दिवसा ते पुन्हा समुद्राच्या तळाशी जात. रोज सकाळी लोकांना हाडांचे ढीग पडलेले दिसत, शंखांच्या राशींसारखे. त्यांच्या आसपास यज्ञातले फुटके कलश आणि पळ्या विखुरलेल्या असत. आणि हे कोण करते आहे, ते कोणालाच कळेना. पवित्र ग्रंथांचा अभ्यास थांबला. यज्ञ थांबले, उत्सवही थांबले. पुष्कळ लोक पळून गेले आणि गुहांत लपून बसले. काही जण तर नुसत्या भीतीनेच मेले. काही शूर धनुर्धारी मारेकऱ्यांच्या शोधात निघाले. त्यांनी पुष्कळ दिवस कसून शोध घेतला. पण दैत्य तर समुद्राच्या तळाशी होते. धनुर्धाऱ्यांना ते सापडले नाहीत, आणि ते तसेच घरी परतले.
अगस्त्य ऋषींनी समुद्र पिऊन टाकला
देव विष्णूकडे गेले
देव फार काळजीत पडले, कारण जगाचा नाश होत चालला होता. घाबरून ते विष्णूला शरण गेले. विष्णू म्हणजे जगाचे रक्षण करणारा प्रभू. ते म्हणाले, “आम्हांला भीती वाटते. जीव ज्या आहुती देतात, त्यांवरच देवांचे पोषण होते. आता कोणीतरी रात्रीच्या वेळी ऋषींना मारते आहे, आणि ते कोण हे आम्हांला ठाऊक नाही. ऋषी नष्ट झाले तर पृथ्वी नष्ट होईल. आणि पृथ्वी संपली तर स्वर्गही संपेल.” विष्णू म्हणाला, “याचे कारण मला ठाऊक आहे. हे कालकेयांचे काम आहे. ते वृत्रासुराच्या फौजेतले क्रूर दैत्य. इंद्राने वृत्रासुराला मारले तेव्हा जीव वाचवण्यासाठी ते समुद्रात शिरले. तिथून ते रात्री बाहेर येतात आणि ऋषींना मारतात. “समुद्र त्यांना आसरा देतो आहे तोवर त्यांना मारता येणार नाही. म्हणून समुद्र कोरडा केला पाहिजे. आणि समुद्र कोरडा करणे अगस्त्य ऋषींशिवाय दुसऱ्या कोणाला जमणार?”
अगस्त्य ऋषींनी समुद्र पिऊन टाकला
वाढत जाणारा पर्वत
देव अगस्त्यांना चांगले ओळखत होते. ते अद्भुत सामर्थ्याचे ऋषी होते. पूर्वी एकदा, दुसऱ्या कोणालाच जमले नाही तेव्हा, त्यांनी देवांना मदत केली होती. ती गोष्ट अशी. सूर्य रोज उगवल्यापासून मावळेपर्यंत मेरू पर्वताला प्रदक्षिणा घालत असे. मेरू म्हणजे सोन्याचा पर्वतराज. विंध्य नावाच्या दुसऱ्या एका पर्वताने हे पाहिले. तो सूर्याला म्हणाला, “हे भास्करा, आपण रोज मेरूला प्रदक्षिणा घालून त्याचा मान राखता. माझाही तसाच मान राखा.” सूर्य म्हणाला, “मी काही स्वतःच्या मर्जीने मेरूचा मान राखत नाही. ज्यांनी हे विश्व घडवले त्यांनीच मला हा मार्ग ठरवून दिला आहे.” हे ऐकून विंध्याला राग आला, आणि तो उंच उंच वाढू लागला. सूर्याची आणि चंद्राची वाट अडवायची, असा त्याचा बेत होता. सगळे देव आले आणि त्यांनी त्याचे मन वळवून पाहिले. त्याने त्यांचे ऐकलेच नाही.
अगस्त्य ऋषींनी समुद्र पिऊन टाकला
पर्वत अजून वाट पाहतो आहे
तेव्हा देव अगस्त्यांच्या आश्रमात गेले होते. ते म्हणाले होते, “विंध्य पर्वत सूर्याची, चंद्राची आणि ताऱ्यांची वाट अडवतो आहे. त्याला आपल्याशिवाय कोणीही थांबवू शकणार नाही.” अगस्त्य आपल्या पत्नीला घेऊन त्या पर्वताकडे गेले. ते म्हणाले, “हे पर्वतश्रेष्ठा, मला वाट दे. दक्षिणेत माझे एक काम आहे. मी परत येईपर्यंत माझी वाट पाहा. मी परत आलो की तुला हवे तितके वाढ.” ऋषींची आज्ञा विंध्याला मोडता येईना. तसे ठरले, आणि अगस्त्य पुढे दक्षिणेकडे निघून गेले. ते आजपर्यंत दक्षिणेतून परत आलेले नाहीत. म्हणून विंध्य पर्वत पुन्हा कधी वाढलाच नाही.
अगस्त्य ऋषींनी समुद्र पिऊन टाकला
देवांचे अगस्त्यांकडे मागणे
आता देवांना पुन्हा अगस्त्यांची गरज पडली, आणि ते त्यांच्या आश्रमात गेले. अगस्त्य तेजाने झळकत होते. त्यांच्याभोवती दुसरे ऋषी बसले होते. देव म्हणाले, “आमच्यावर जेव्हा जेव्हा संकट येते, तेव्हा आपणच आमचा आधार असता. आपल्या आज्ञेने विंध्य पर्वत वाढायचा थांबला. म्हणून आम्ही आपल्याकडे एक मोठे मागणे मागायला आलो आहोत.” “कोणते मागणे?” अगस्त्यांनी विचारले. देव म्हणाले, “महासागर पिऊन टाका. मग आम्हांला देवांचे शत्रू कालकेय आणि त्यांचे सगळे साथीदार मारता येतील.” ऋषी म्हणाले, “तथास्तु. तुमच्या इच्छेप्रमाणे मी करीन. त्याने माणसांना मोठे सुख मिळेल.”
अगस्त्य ऋषींनी समुद्र पिऊन टाकला
समुद्राची वाट
अगस्त्य समुद्राकडे निघाले. देव त्यांच्याबरोबर निघाले, आणि पुष्कळ ऋषीही. माणसे, नाग आणि गंधर्व त्यांच्या मागोमाग चालले. तो चमत्कार पाहायला ते उत्सुक होते. गंधर्व म्हणजे स्वर्गातले गायक. सगळे मिळून समुद्रापाशी आले. समुद्र भयंकर गर्जत होता. लाटांनी तो जणू नाचत होता, आणि फेसाच्या राशींनी जणू हसत होता. त्याच्या पाण्यात हिंस्र जलचरांची दाटी होती, आणि वर पक्ष्यांचे थवे घिरट्या घालत होते. त्या अफाट पाण्याच्या काठावर अगस्त्य देवांकडे वळले. ते म्हणाले, “मी आता समुद्र पिऊन टाकतो. तुम्ही आपले काम करायला तयार राहा.”
अगस्त्य ऋषींनी समुद्र पिऊन टाकला
अगस्त्य समुद्र प्यायले
ते आणखी काही बोलले नाहीत. त्यांनी समुद्र प्यायला सुरुवात केली, आणि तिन्ही लोक उभे राहून पाहू लागले. अगस्त्य समुद्र पिऊन टाकत आहेत हे इंद्राने आणि देवांनी पाहिले, आणि ते थक्क झाले. गंधर्व ऋषींच्या चारी बाजूंनी वाद्ये वाजवू लागले. त्यांच्यावर स्वर्गातल्या फुलांचा वर्षाव झाला. त्या अफाट समुद्रात पाणीच उरले नाही, तोपर्यंत अगस्त्य पीतच राहिले. आता कालकेयांना समुद्राचा आसरा उरला नाही. रिकामा समुद्र पाहून देवांना फार आनंद झाला. त्यांनी स्वर्गात घडवलेली आपली उत्तम शस्त्रे उचलली. आणि निधड्या छातीने ते दैत्यांवर तुटून पडले.
अगस्त्य ऋषींनी समुद्र पिऊन टाकला
कालकेयांचा शेवट
बलवान आणि वेगवान देव मोठ्याने गर्जना करत चाल करून आले. कालकेयही डरकाळ्या फोडत लढायला उलटले. क्षणभर घनघोर लढाई झाली. दैत्य अंगात होते तेवढे बळ लावून झुंजले. पण देवांच्या हल्ल्यापुढे त्यांचा टिकाव लागला नाही. ते कापले गेले. शेवटी लढाई संपली. मेलेले दैत्य जिथे पडले तिथेच पडून होते. त्यांची सोन्याची कुंडले आणि बाजूबंद चमकत होती. ते फुलांनी बहरलेल्या झाडांसारखे दिसत होते. थोडेच कालकेय जिवंत उरले. त्यांनी जमीन फाडली आणि ते खाली पाताळात पळून गेले.
अगस्त्य ऋषींनी समुद्र पिऊन टाकला
रिकामा समुद्र
देव अगस्त्यांकडे वळले. ते म्हणाले, “आपल्या सामर्थ्याने निर्दय कालकेय मेले. आता समुद्र पुन्हा भरा. आपण प्यायलेले पाणी परत द्या.” ऋषी म्हणाले, “ते पाणी तर मी केव्हाच पचवून टाकले. समुद्र भरायचा असेल, तर तुम्हांला दुसरा काही उपाय शोधावा लागेल.” देवांना नवल वाटले, आणि वाईटही वाटले. त्यांनी त्या थोर ऋषींना नमस्कार केला. मग ते विष्णूबरोबर ब्रह्मदेवाकडे गेले. ब्रह्मदेव म्हणजे सृष्टी निर्माण करणारा. समुद्र पुन्हा कसा भरेल, असे त्यांनी त्याला विचारले. ब्रह्मदेव म्हणाला, “देवांनो, आपापल्या वाटेने जा. समुद्र पूर्वीसारखा व्हायला पुष्कळ काळ लागेल. भगीरथ राजाचे घराणे ते घडवून आणील.” तेव्हा देव आपापल्या वाटेने गेले आणि वाट पाहत राहिले. आणि पुढे कितीतरी काळाने भगीरथाने गंगा नदी समुद्रापर्यंत आणली, तेव्हा समुद्र भरभर भरून गेला. महाभारत, वनपर्व, विभाग १०१ ते १०५ यांवरून ही गोष्ट पुन्हा सांगितली आहे; ब्रह्मदेवाचे उत्तर विभाग १०६ मधले आहे, आणि समुद्र भरल्याची हकिगत विभाग १०९ मधली. भगीरथाने गंगा कशी आणली ते या पुस्तकात “गंगावतरण” या गोष्टीत सांगितले आहे.