पुराणे आणि महाकाव्यांतील कथा · देव, दानव आणि सृष्टीची रचना
चंद्राला मिळालेला शाप
सत्तावीस बायका
फार पूर्वीची गोष्ट. दक्ष नावाचा एक प्रजापती होता. प्रजापती म्हणजे सृष्टी घडवणाऱ्यांपैकी एक. त्याला सत्तावीस मुली होत्या. त्या सगळ्यांचे लग्न त्याने सोमाशी लावून दिले. सोम म्हणजे चंद्रदेव. या सत्तावीस बायका म्हणजेच रात्रीच्या आकाशातली नक्षत्रे. त्यांच्यावरूनच लोक काळ मोजतात. सगळ्याच बहिणींचे डोळे मोठे होते. त्यांच्या रूपाला जगात तोड नव्हती. पण त्यांतली एक बाकी सगळ्यांहून देखणी होती. तिचे नाव रोहिणी. सोमाचा रोहिणीवर फार जीव जडला. दुसऱ्या कोणत्याही बायकोपेक्षा तीच त्याला जास्त आवडे. म्हणून तो तिच्याचकडे राहू लागला. कितीतरी काळ तो बाकीच्यांकडे फिरकलाच नाही.
चंद्राला मिळालेला शाप
बहिणींची तक्रार
बाकीच्या बायका दुःखी झाल्या. त्या घाईघाईने वडिलांकडे गेल्या. त्या म्हणाल्या, “सोम आमच्याकडे राहत नाहीत. ते सगळा वेळ रोहिणीलाच देतात. म्हणून बाबा, आम्ही सगळ्या आता इथेच आपल्यापाशी राहू. उपास आणि प्रार्थना करत दिवस काढू.” दक्ष सोमाशी बोलला. तो म्हणाला, “सगळ्या बायकांना सारखेच वागव. मोठे पाप माथी घेऊ नकोस.” मग त्याने मुलींना परत पाठवले. “जा आपल्या नवऱ्याकडे. माझ्या आज्ञेने तो तुम्हां सगळ्यांना सारखेच वागवील.” पण काहीच बदलले नाही. सोम अजूनही एकट्या रोहिणीकडेच राहत होता.
चंद्राला मिळालेला शाप
शाप
बहिणी दुसऱ्यांदा वडिलांकडे आल्या. या वेळी दक्षाने सोमाला बजावले, “सगळ्या बायकांना सारखेच वागव. मला शाप द्यायला लावू नकोस.” सोमाने तेही कानाआड केले. आता मात्र बहिणींना राग आला. त्या तिसऱ्यांदा आल्या आणि वडिलांपुढे त्यांनी खाली वाकून डोके टेकले. त्या म्हणाल्या, “आपल्या शब्दाला सोम काहीच किंमत देत नाहीत. ते सदा रोहिणीपाशीच असतात. आमच्यावर थोडीही माया करावी, असे त्यांच्या मनातच नाही. बाबा, आमचे रक्षण करा! ते आम्हां सगळ्यांचा स्वीकार करतील असे करा.” हे ऐकून दक्षालाही राग आला. रागाच्या भरात त्याने सोमाला शाप दिला, की तुला क्षयरोग जडेल. क्षयरोग म्हणजे शरीर झिजवत नेणारा रोग.
चंद्राला मिळालेला शाप
जग खंगू लागले
रोगाने सोमाला घेरले. दिवसेंदिवस तो झिजू लागला. त्यातून सुटण्यासाठी त्याने खूप धडपड केली. एकामागून एक यज्ञ केले. पण शाप काही सुटेना. तो आणखीच बारीक आणि अशक्त होत गेला. हे नुकसान त्याच्यापुरतेच राहिले नाही. सोम झिजू लागला तशी पृथ्वीवरची झाडेझुडपे आणि औषधी वनस्पती वाढायच्या थांबल्या. त्यांतला रस आटला. त्यांची चव गेली, आणि त्यांतला सगळा गुणही गेला. वनस्पती खुंटल्या तसे प्राणीही खंगू लागले. जगभर सगळे जीव रोड आणि अशक्त झाले. कारण चंद्र झिजत चालला होता.
चंद्राला मिळालेला शाप
देव दक्षाकडे गेले
मग सगळे देव सोमाकडे आले. त्यांनी विचारले, “तू पूर्वीसारखा तेजस्वी आणि देखणा का दिसत नाहीस? तुझ्यावर हे संकट कशामुळे आले ते आम्हांला सांग. मग तुला मदत करण्यासाठी जे करायला हवे ते आम्ही करू.” सोमाने त्यांना दक्षाच्या शापाची हकिगत सांगितली. आपल्याला आतून पोखरत चाललेल्या रोगाबद्दलही सांगितले. तेव्हा देव दक्षाकडे गेले. ते म्हणाले, “प्रभू, सोमावर दया करा. आपला शाप मागे घ्या. तो इतका बारीक झाला आहे, की त्याचा लहानसा भागच आता दिसतो. “तो झिजतो आहे म्हणून सगळे जीव झिजत आहेत, झाडेझुडपे आणि औषधी वनस्पतीही. ते झिजतात तसे आम्हीही अशक्त होतो. आणि आम्हीच नसलो, तर जगाचे काय होईल?”
चंद्राला मिळालेला शाप
दक्षाचे उत्तर
दक्ष देवांना म्हणाला, “माझे शब्द मी खोटे करू शकत नाही. पण ते हलके करण्याचा एक मार्ग आहे. “सोमाने सगळ्या बायकांना नेहमी सारखेच वागवले पाहिजे. आणि त्याने पश्चिमेच्या समुद्राकडे जावे. तिथे सरस्वती नदी समुद्राला मिळते. त्या नदीवरचे ते सगळ्यांत पवित्र तीर्थ आहे. तिथे त्याने स्नान करावे आणि महादेव शिवाची पूजा करावी. मग तो पुन्हा वाढू लागेल. “आणि माझा हा शब्द खरा आहे. दर महिन्यात अर्धा महिना सोम दिवसेंदिवस लहान होत जाईल. उरलेला अर्धा महिना तो दिवसेंदिवस मोठा होत जाईल. आणि शेवटी त्याचे रूप आणि देखणेपण त्याला पुन्हा मिळेल.”
चंद्राला मिळालेला शाप
चंद्र पुन्हा चमकला
दक्षाच्या आज्ञेप्रमाणे सोम त्या पवित्र तीर्थाला गेला. तिथे सरस्वती पश्चिमेच्या समुद्राला मिळते. अमावास्येच्या दिवशी त्याने तिथे स्नान केले. त्याचे थंडगार किरण त्याला परत मिळाले. तो पुन्हा तिन्ही लोकांवर चमकू लागला. मग सोम दक्षाकडे परत गेला. दक्ष आता त्याच्यावर प्रसन्न होता. तो म्हणाला, “मुला, स्त्रियांचा कधी अनादर करू नकोस. जा, आणि माझ्या आज्ञा नीट पाळ.” सोम घरी गेला, आणि सगळे जीव पूर्वीसारखे आनंदात राहू लागले. दर अमावास्येला तो त्या ठिकाणी पुन्हा स्नान करतो, आणि त्याचे रूप आणि देखणेपण त्याला परत मिळते. त्या ठिकाणाचे नाव प्रभास. कारण तिथेच चंद्राला त्याची प्रभा, म्हणजे त्याचे तेज, परत मिळाले. महाभारत, शल्यपर्व, विभाग ३५ यावरून ही गोष्ट पुन्हा सांगितली आहे. ही गोष्ट प्रथम तैत्तिरीय संहितेत (२.३.५) सांगितली आहे.