पुराणे आणि महाकाव्यांतील कथा · देव, दानव आणि सृष्टीची रचना
गंगावतरण
राजाला मूल नव्हते
फार पूर्वी अयोध्या नगरीत सगर नावाचा एक चांगला राजा राज्य करीत होता. त्याला दोन राण्या होत्या, केशिनी आणि सुमती. पण त्याला मूलबाळ नव्हते. मूल व्हावे म्हणून त्याचा जीव तळमळत होता. म्हणून सगर आपल्या राण्यांना घेऊन हिमालय पर्वतावर गेला. तिथे त्याने शंभर वर्षे कठोर तपश्चर्या केली. शेवटी भृगू ऋषींनी त्याला वर दिला. ते म्हणाले, “तुला मुलगे होतील, आणि तुझी मोठी कीर्ती होईल. तुझ्या एका राणीला एकच मुलगा होईल. तो तुझा वंश पुढे चालवील. दुसरीला साठ हजार मुलगे होतील.” “आमच्यापैकी कोणाला एक, आणि कोणाला पुष्कळ?” राण्यांनी विचारले. ऋषी म्हणाले, “ते तुम्हीच ठरवा.” केशिनीने एक मुलगा निवडला. सुमतीने साठ हजार निवडले.
गंगावतरण
साठ हजार मुलगे
राजाने ऋषींना नमस्कार केला आणि तो राण्यांसह आपल्या नगरीला परतला. काही काळाने केशिनीला एक मुलगा झाला. सुमतीच्या पोटी मात्र एक भोपळा जन्मला. तो भोपळा फुटला, आणि त्यातून साठ हजार मुलगे बाहेर आले. दायांनी त्यांना तुपाने भरलेल्या घड्यांत ठेवून वाढवले. बराच काळ गेला, आणि ते धष्टपुष्ट, देखणे तरुण झाले. पुष्कळ वर्षांनी सगर राजाने एक मोठा यज्ञ सुरू केला. हिमालय आणि विंध्य या पर्वतांच्या मधल्या प्रदेशात तो यज्ञ होता. या यज्ञासाठी एक घोडा मोकळा सोडला होता. तो जाईल तिकडे त्याच्या मागे एक राखणदार जात असे.
गंगावतरण
घोडा चोरीला गेला
देवांचा राजा इंद्र याला तो यज्ञ बिघडवायचा होता. एके दिवशी त्याने दैत्याचे रूप घेतले आणि घोडा पळवून नेला. पुरोहित राजाला म्हणाले, “घोडा चोरीला गेला आहे. चोराला मारा आणि घोडा परत आणा. नाहीतर यज्ञ बिघडेल, आणि आपल्या सगळ्यांवर संकट येईल.” सगराने आपल्या साठ हजार मुलांना बोलावले. तो म्हणाला, “जा, मुलांनो. सगळी पृथ्वी धुंडाळा, तिला वेढणाऱ्या समुद्रांपर्यंत. घोडा आणि चोर सापडेपर्यंत जमीन खणत राहा. मला इथेच राहिले पाहिजे, कारण मी यज्ञाच्या व्रताने बांधलेला आहे.”
गंगावतरण
पृथ्वी फाटली
राजपुत्र मोठ्या त्वेषाने निघाले. मोठमोठे नांगर घेऊन आणि वज्रासारख्या कठीण हातांनी ते जमीन खणू लागले. ते पृथ्वीला फाडत होते, आणि ती मोठ्याने आक्रोश करीत होती. वाटेत जो प्राणी भेटेल त्याला ते मारून टाकत. “हाच तो आमचा घोडा चोरणारा!” असे ते ओरडत. त्यांनी पृथ्वीच्या चारी बाजूंनी खणले, पण काहीच सापडले नाही. मग ते वडिलांकडे परत गेले. सगर रागाने म्हणाला, “पुन्हा खणा. चोर हाती लागेपर्यंत थांबू नका.” साठ हजार राजपुत्र पुन्हा खोल खाली उतरले. खूप खाली ते मोठमोठ्या हत्तींजवळून गेले. हे हत्ती पृथ्वीला आपल्या डोक्यावर तोलून धरतात. राजपुत्रांनी प्रत्येक हत्तीला वंदन केले आणि ते पुढे खणत गेले.
गंगावतरण
कपिल मुनींच्या रागाची आग
शेवटी संतापलेले राजपुत्र ईशान्येकडे वळले आणि तिथे खणू लागले. तिथे त्यांना कपिल नावाचे एक मुनी दिसले. ते काही साधेसुधे मुनी नव्हते. त्या रूपात स्वतः विष्णू देवच तिथे राहत होता. मुनींच्या अगदी जवळ घोडा चरत होता. राजपुत्रांना आनंद झाला. त्यांना वाटले, आपला यज्ञ बिघडवणारा चोर हाच. रागाने त्यांचे डोळे लाल झाले. कुदळी आणि नांगर, झाडे आणि दगड घेऊन ते मुनींवर धावून गेले. “थांब!” ते ओरडले. “आमचा घोडा तूच चोरलास! आता तू सगराच्या मुलांच्या हाती सापडला आहेस!” हे शब्द ऐकताच कपिल मुनींना भयंकर राग आला. त्यांनी प्रचंड गर्जना केली. त्याच क्षणी सगराचे साठही हजार मुलगे जळून राख झाले.
गंगावतरण
अंशुमानाला राख सापडली
राजपुत्र घरी परतले नाहीत. म्हणून सगर राजाने आपला नातू अंशुमान याला बोलावले. अंशुमान हा केशिनीच्या मुलाचा मुलगा. तो शूर आणि सौम्य स्वभावाचा होता, आणि सगळ्या प्रजेचा लाडका होता. राजा म्हणाला, “तुझ्या काकांचे काय झाले ते शोधून काढ. घोडा कुठे गेला तेही बघ.” काकांनी खणलेला मार्ग अंशुमानाला सापडला. त्याच वाटेने तो खाली उतरला. शेवटी काका जिथे पडले होते तिथे तो पोहोचला. त्यांची आता नुसती राखेची रास उरली होती. तो ओक्साबोक्शी रडू लागला. रडता रडता त्याला जवळच फिरणारा घोडा दिसला. अंशुमानाला मेलेल्या राजपुत्रांना पाणी द्यायचे होते, कारण मृतांसाठीच्या विधीत तसे करावे लागते. पण तिथे कुठेही पाणी नव्हते. त्याने दूरवर नजर फिरवली. तेव्हा त्याला पक्ष्यांचा राजा गरुड दिसला.
गंगावतरण
गरुडाचे सांगणे
गरुड म्हणाला, “दुःख करू नकोस. या राजपुत्रांना कपिल मुनींनी जाळले आहे, आणि कपिलांच्या तोडीचा कोणीच नाही. म्हणून नेहमीसारखे पाणी देणे यांच्यासाठी नाही. “गंगा नावाची एक नदी आहे. ती तिन्ही लोकांना पवित्र करते. तिचा प्रवाह या राखेवरून वाहू दे. तिच्या पाण्याचा स्पर्श झाला की सगराचे साठ हजार मुलगे स्वर्गाला जातील. आता घोडा घे आणि घरी जा. तुझ्या आजोबांचा यज्ञ पुरा होऊ दे.” अंशुमान घोडा घेऊन लगबगीने परत आला आणि त्याने राजाला सगळे सांगितले. सगराने आपला यज्ञ पुरा केला. पण त्या काळी गंगा पृथ्वीवर वाहत नव्हती. ती देवांची नदी होती, आणि ती स्वर्गात वाहत होती. तिला खाली कसे आणावे, हे सगराला काही केल्या सुचेना.
गंगावतरण
भगीरथाची तपश्चर्या
सगराने फार काळ राज्य केले. पण मार्ग सापडण्याआधीच तो मरण पावला. त्याच्यानंतर अंशुमान राजा झाला, आणि मग अंशुमानाचा मुलगा. गंगेला खाली आणावे असे दोघांनाही फार वाटत होते. पण दोघांनाही ते जमले नाही. ती राख जमिनीखाली तशीच पडून होती. तिला पाण्याचा स्पर्श झाला नव्हता. मग अंशुमानाचा नातू भगीरथ राजा झाला. त्याने राज्य मंत्र्यांच्या हाती सोपवले आणि तो तपश्चर्या करायला निघून गेला. तो महिन्यातून एकदाच जेवे. तो पाच अग्नींच्या मधोमध बसे. हात उंच वर करून तो उभा राही. अशी हजारो वर्षे गेली. शेवटी सृष्टी निर्माण करणारा ब्रह्मदेव देवांना घेऊन त्याच्याकडे आला, आणि त्याने भगीरथाला वर देऊ केला.
गंगावतरण
ब्रह्मदेवाचा इशारा
भगीरथाने हात जोडले. तो म्हणाला, “गंगेच्या पाण्याने सगराच्या मुलांची राख धुतली जावी. म्हणजे ते स्वर्गाला जातील.” “तथास्तु,” ब्रह्मदेव म्हणाला. “पण गंगा वरून कोसळेल, तेव्हा पृथ्वीला ते सोसणार नाही. ती खाली येताना तिला फक्त थोर देव शिवच धरून ठेवू शकेल. त्याला विनंती कर.” मग भगीरथाने पुरे एक वर्ष शिवाची आराधना केली. तेवढा सगळा काळ तो एका पायाच्या अंगठ्याचे नुसते टोक जमिनीला टेकवून उभा होता. तेव्हा शिव बोलला. “मी तुझ्यावर प्रसन्न आहे. मी ही नदी माझ्या डोक्यावर झेलीन.”
गंगावतरण
शिवाच्या जटांत हरवली
गंगेने प्रचंड रूप घेतले आणि तिने आकाशातून भयंकर वेगाने खाली झेप घेतली. तिला गर्व झाला होता. तिच्या मनात आले, “मी माझ्या प्रवाहाने शिवाला वाहून नेईन आणि खाली पाताळात घेऊन जाईन.” शिवाने तिच्या मनातले ओळखले, आणि त्याला राग आला. नदी त्याच्या जटांमध्ये कोसळली. त्या जटा त्याच्या डोक्यावर पर्वतांच्या रांगेसारख्या उंच उभ्या होत्या. तिथेच ती अडकली. तिने कितीही धडपड केली तरी तिला बाहेर पडायची वाट सापडेना, आणि पृथ्वीवर पोहोचता येईना. कितीतरी वर्षे ती त्या जटांमध्ये वाट चुकून भटकत राहिली. भगीरथाने पाहिले, नदी खाली आलीच नाही. त्याने पुन्हा कठोर तपश्चर्या सुरू केली. शिव पुन्हा प्रसन्न झाला, आणि त्याने गंगेला सोडले.
गंगावतरण
रथामागे नदी
ती सात प्रवाहांनी बाहेर पडली. तीन पूर्वेकडे गेले आणि तीन पश्चिमेकडे. सातवा भगीरथाच्या मागे निघाला. भगीरथ रथात बसून तिच्या पुढे चालला होता. ती गर्जत जमिनीवरून धावू लागली. तिच्या पाण्यात मासे आणि कासवे उलटीपालटी होत होती आणि विजेसारखी चमकत होती. तिचा पांढरा फेस हंसांनी भरलेल्या शरदातल्या ढगांसारखा दिसत होता. कुठे ती वेगाने धावे तर कुठे संथ, कुठे सरळ तर कुठे वळणे घेत. तिला जाताना पाहायला देव आणि ऋषी आपल्या मोठमोठ्या रथांतून आले. भगीरथ जिथे जाई तिथे गंगा त्याच्या मागोमाग जाई. त्याच्या रथामागून ती थेट समुद्रापर्यंत गेली. मग ती त्याच्याबरोबर पृथ्वीखालच्या पाताळात उतरली.
गंगावतरण
राख धुतली गेली
तिथे भगीरथाला सगराचे मुलगे दिसले, राख होऊन पडलेले. त्याचे मन भरून आले, आणि तो जागीच स्तब्ध उभा राहिला. मग गंगेचे पवित्र पाणी त्या राखेवरून वाहिले. सगराचे साठ हजार मुलगे शुद्ध झाले आणि स्वर्गाला गेले. ब्रह्मदेव राजाला म्हणाला, “सगराच्या मुलांची सुटका झाली. हे सगराला जमले नाही, अंशुमानाला जमले नाही, तुझ्या स्वतःच्या वडिलांनाही जमले नाही. ते तू करून दाखवलेस. यापुढे गंगेला तुझी मुलगी म्हणतील. आणि तिला तुझेच नाव मिळेल, भागीरथी.” भगीरथाने नदीत स्नान केले आणि सगराच्या मुलांना पाणी दिले. मग तो आपल्या नगरीला परतला आणि त्याने शांततेने प्रजेवर राज्य केले. रामायण, बालकांड, सर्ग ३८ ते ४४ यांवरून ही गोष्ट पुन्हा सांगितली आहे; तिथे विश्वामित्र ऋषी ही गोष्ट कुमार रामाला सांगतात. मूळ ग्रंथातल्या याद्या, केशिनीच्या मुलाचे दुष्टपणात गेलेले तरुणपण, आणि नदी पिऊन पुन्हा सोडून देणाऱ्या जह्नू ऋषींचा प्रसंग इथे गाळला आहे.