पुराणे आणि महाकाव्यांतील कथा · देव, दानव आणि सृष्टीची रचना
गरुडाची अमृतझेप
दोन बहिणी, दोन वर
फार पूर्वीची गोष्ट. कश्यप ऋषींना दोन बायका होत्या. एकीचे नाव कद्रू, दुसरीचे विनता. दोघी बहिणी होत्या, आणि दोघीही अतिशय देखण्या. ऋषी दोघींवरही प्रसन्न होते. एके दिवशी त्यांनी दोघींना एकेक वर देऊ केला. जिला जे हवे ते तिने मागावे. कद्रूने एक हजार मुलगे मागितले. ते सगळे नाग असावेत आणि सगळे सारखेच तेजस्वी असावेत. विनतेने दोनच मुलगे मागितले. पण तिचे दोघे कद्रूच्या हजार मुलांपेक्षा ताकदीने आणि पराक्रमाने सरस असावेत. “तथास्तु,” कश्यप म्हणाले. दोघी बहिणींना फार आनंद झाला. काही काळाने कद्रूने हजार अंडी घातली, आणि विनतेने दोन. ती अंडी उबदार भांड्यांत ठेवून दिली. पाचशे वर्षे गेली. मग कद्रूची अंडी फुटली, आणि त्यांतून तिचे हजार नागपुत्र बाहेर आले. विनतेची दोन अंडी मात्र तशीच पडून होती.
गरुडाची अमृतझेप
फोडलेले अंडे
विनतेला बहिणीचा हेवा वाटू लागला. तिला आणखी धीर धरवेना. तिने आपले एक अंडे फोडले. आत एक बाळ होते, पण ते अर्धेच घडले होते. त्याच्या शरीराचा वरचा भाग पुरा झाला होता. खालचा भाग अजून वाढलाच नव्हता. बाळ रागावले. ते म्हणाले, “वेळ येण्याआधीच तू माझे अंडे फोडलेस. म्हणून तुला दासी होऊन राहावे लागेल. पण दुसरे अंडे मात्र फोडू नकोस. आणखी पाचशे वर्षे ते जिवापाड जप. त्यातून जो मुलगा येईल तो बलवान असेल. तोच तुला सोडवील.” मग ते आकाशात निघून गेले. त्याचे नाव अरुण. तो सूर्याचा रथ हाकतो. रोज पहाटे तो दिसतो.
गरुडाची अमृतझेप
पैज
एकदा देवांनी आणि दैत्यांनी मिळून महासागर घुसळला होता. त्यांना अमृत मिळवायचे होते. अमृत म्हणजे मरणाला दूर ठेवणारे पेय. तेव्हा पाण्यातून कितीतरी रत्ने वर आली. त्यांत एक देखणा घोडाही होता. एके दिवशी कद्रूने बहिणीला विचारले, “पटकन सांग बरे, त्या घोड्याचा रंग कोणता?” “पांढरा,” विनता म्हणाली. “चल, यावर पैज लावू.” कद्रू म्हणाली, “मला वाटते त्याचे शेपूट काळे आहे. जी हरेल ती दुसरीची दासी होईल.” दुसऱ्या दिवशी जाऊन घोडा पाहायचा, असे दोघींनी ठरवले. पण कद्रूला कपटाने पैज जिंकायची होती. तिने आपल्या हजार मुलांना हुकूम केला, की काळे केस व्हा आणि घोड्याचे शेपूट झाकून टाका.
गरुडाची अमृतझेप
शेपटातले काळे केस
नागांनी आईचे ऐकले नाही. तेव्हा तिने त्यांना शाप दिला. मग मात्र ते घाबरले. त्यांना वाटले, आईच्या मनासारखे झाले नाही तर ती आपल्या सगळ्यांना जाळून टाकील. म्हणून ते गेले आणि घोड्याच्या शेपटात काळे केस होऊन बसले. सूर्य उगवताच दोघी बहिणी आकाशातून वेगाने निघाल्या. खाली अफाट समुद्र गर्जत होता. तो ओलांडून त्या घोड्याजवळ उतरल्या. घोड्याचे अंग चांदण्यासारखे पांढरेशुभ्र होते. पण त्याच्या शेपटात पुष्कळ काळे केस होते. अशा रीतीने विनता पैज हरली. दुःखाने खचून गेलेली ती बहिणीची दासी झाली.
गरुडाची अमृतझेप
गरुडाचा जन्म
इकडे दुसऱ्या अंड्याची वेळ भरली. ते आपोआप फुटले, आणि त्यातून गरुड बाहेर आला. गरुड म्हणजे एक प्रचंड पक्षी. तो आगीसारखा धगधगत होता, आणि त्याचे डोळे विजेसारखे लखलखत होते. बघता बघता तो अवाढव्य झाला आणि गर्जना करीत आकाशात झेपावला. गरुड समुद्र ओलांडून आईकडे आला. पाहतो तर आई दासी झालेली. समुद्रात एक सुंदर बेट होते, आणि तिथे नाग राहत होते. आपल्याला तिथे घेऊन चल, असा हुकूम कद्रूने विनतेला केला. विनतेने बहिणीला खांद्यावर घेतले. आणि आईच्या सांगण्यावरून गरुडाने नागांना पाठीवर घेतले. थोड्याच वेळात नागांनीही त्याला एक हुकूम सोडला. ते म्हणाले, “आम्हांला दुसऱ्या एका बेटावर घेऊन चल.”
गरुडाची अमृतझेप
सुटकेची किंमत
गरुडाने आईला विचारले, “आई, नाग सांगतील ते मला का करावे लागते?” विनता म्हणाली, “माझे नशीबच वाईट. मी बहिणीची दासी झाले आहे. नागांनी मला फसवले, आणि मी पैज हरले.” आईचे बोलणे ऐकून गरुडाला फार वाईट वाटले. तो नागांकडे वळला. “सांगा,” तो म्हणाला, “मी तुम्हांला काय आणून देऊ? किंवा कोणता पराक्रम करून दाखवू? म्हणजे आम्ही तुमच्या तावडीतून सुटू.” “आम्हांला अमृत आणून दे,” नाग म्हणाले. “ते बळजबरीने घेऊन ये. मग सुटका होईल.” अमृत आता देवांकडे होते. त्यांनी ते स्वर्गात कडक पहाऱ्यात ठेवले होते. गरुडाने आईचा आशीर्वाद घेतला आणि तो अमृत आणायला निघाला.
गरुडाची अमृतझेप
स्वर्गातले अपशकुन
गरुड जवळ येऊ लागला, तसे देवांमध्ये भयंकर अपशकुन दिसू लागले. भर दिवसा उल्का पडल्या. देवांच्या फुलमाळा कोमेजल्या. देवांचा राजा इंद्र याचे वज्र आपोआप पेटून उठले. इंद्राने देवांचे गुरू बृहस्पती यांना विचारले, “या अपशकुनांचा अर्थ काय?” बृहस्पती म्हणाले, “कश्यप आणि विनता यांचा मुलगा अमृत न्यायला येतो आहे. त्याला अशक्य असे काहीच नाही.” इंद्राने पहारेकऱ्यांना सावध केले. देवांनी सोन्याची चिलखते चढवली. हातात लखलखती शस्त्रे घेऊन ते अमृताभोवती उभे राहिले. गरुड त्यांच्यावर तुटून पडला. त्याने पंख फडफडवले आणि धुळीचे असे वादळ उठवले की तिन्ही लोकांत अंधार पसरला. देवांना तो मुळीच दिसेना.
गरुडाची अमृतझेप
स्वर्गातली लढाई
इंद्राने वायुदेवाला धूळ उडवून लावायला सांगितले. हवा स्वच्छ झाली, तसे देव चारी बाजूंनी गरुडावर धावून गेले. गरुड पावसाळी ढगासारखा गरजला. पंख पसरून तो वर उठला. नखांनी आणि चोचीने त्याने देवांना असे फाडले की त्यांचे रक्त वाहू लागले. देव पळत सुटले, कोणी पूर्वेला, कोणी दक्षिणेला, कोणी पश्चिमेला, कोणी उत्तरेला. पळताना ते मागे वळून त्याच्याकडे पाहत होते. अमृत जिथे ठेवले होते तिथे गरुड पोहोचला. अमृताभोवती मोठी आग धगधगत होती. तिच्या ज्वाळांनी आकाश भरून गेले होते. गरुड उडून गेला आणि त्याने कितीतरी नद्यांचे पाणी पिऊन घेतले. मग परत येऊन त्याने ती आग विझवली.
गरुडाची अमृतझेप
चक्र आणि साप
आता गरुडाने अगदी लहान रूप घेतले आणि तो झपाट्याने आत शिरला. अमृताच्या पुढे पोलादाचे एक चक्र न थांबता गरगर फिरत होते. त्याची धार वस्तऱ्यासारखी तीक्ष्ण होती. अमृत चोरायला जो येईल त्याचे तुकडे तुकडे व्हावेत, म्हणून देवांनी ते बनवले होते. गरुडाने ते नीट निरखले. त्याला एक फट दिसली. क्षणात तो आऱ्यांच्या मधून पलीकडे निसटला. चक्राच्या मागे दोन मोठे साप होते. त्यांची पापणी कधीच लवत नसे. ते ज्याच्याकडे पाहत त्याची जळून राख होई. गरुडाने त्यांच्या डोळ्यांत धूळ फेकली. त्यांना तो दिसेनासा झाला, तेवढ्यात त्याने त्यांचे तुकडे तुकडे केले. मग त्याने अमृत उचलले आणि तो ते घेऊन बाहेर उडाला. त्यातला एक थेंबही तो प्यायला नाही.
गरुडाची अमृतझेप
विष्णूचा वर
आकाशात गरुडाला थोर देव विष्णू भेटला. विष्णूने पाहिले, हा पक्षी अमृत घेऊन चालला आहे, पण त्याने ते चाखलेसुद्धा नाही. ते पाहून विष्णू प्रसन्न झाला. तो म्हणाला, “मी तुला एक वर देतो.” गरुडाने दोन गोष्टी मागितल्या. “माझी जागा आपल्याही वर असू द्या. आणि मी अमृत प्यायलो नसलो, तरी मला कधी मरण येऊ नये, कधी आजार होऊ नये.” विष्णूने दोन्ही गोष्टी दिल्या. “आता मी आपल्याला एक वर देतो,” गरुड म्हणाला. “तो माझ्याकडे मागा.” विष्णूने गरुडाला आपले वाहन व्हायला सांगितले. त्याच्या रथावर ध्वजाची काठी होती. तिच्या अगदी टोकावर त्याने गरुडाला बसवले. “तिथे तू माझ्याही वर राहशील,” तो म्हणाला. गरुडाने ते मान्य केले आणि तो वाऱ्याहूनही वेगाने पुढे उडाला.
गरुडाची अमृतझेप
इंद्राचे वज्र
तेवढ्यात इंद्राने गरुडावर आपले वज्र फेकले. ते त्याला लागले, पण गरुड नुसता हसला. तो म्हणाला, “ज्यांच्या हाडापासून हे वज्र घडले, त्या दधीची ऋषींचा मी मान राखतो. या वज्राचा मान राखतो, आणि आपलाही मान राखतो. म्हणून मी एक पीस गळू देतो. मला मात्र जराही दुखले नाही.” “चल, आपण मित्र होऊ,” इंद्र म्हणाला. “ठीक आहे, तसेच होऊ दे,” गरुड म्हणाला. इंद्र म्हणाला, “मग तुला अमृताची गरज नसेल, तर ते परत दे. तू ते ज्यांना देशील ते नेहमी आमच्याशी लढत राहतील.” गरुड म्हणाला, “मी ते एका कारणासाठी नेतो आहे. पण मी ते कोणालाही प्यायला देणार नाही. मी ते खाली ठेवले की आपण ते घेऊन जा.” इंद्र खूश झाला आणि त्याने गरुडाला वर देऊ केला. कपटामुळे आपली आई दासी झाली, हे गरुडाला आठवले. “नाग माझे भक्ष्य होऊ देत,” तो म्हणाला. इंद्राने तो वर दिला.
गरुडाची अमृतझेप
रिकामे गवत
गरुड सुसाट वेगाने उडत आईकडे आणि नागांकडे आला. तो नागांना म्हणाला, “हे घ्या अमृत. मी ते या गवतावर ठेवतो. तुम्ही आंघोळ करा, प्रार्थना करा, आणि मग इथे बसून प्या. आणि तुम्ही कबूल केल्याप्रमाणे आजपासून माझी आई मोकळी झाली.” “ठीक आहे,” नाग म्हणाले, आणि ते आंघोळीला गेले. ते तिकडे गेले असताना इंद्राने अमृत उचलले आणि ते परत स्वर्गात नेले. नाग अमृत प्यायला उतावीळ होऊन परत आले. पाहतात तर गवत रिकामे! कपटाने विनता दासी झाली होती, आणि आता कपटानेच नागांचे अमृत गेले. अमृत जिथे ठेवले होते तिथले गवत ते चाटू लागले. तेव्हापासून नागांची जीभ दुभंगलेली आहे. आणि गरुड? तो आनंदाने आईबरोबर रानावनांत फिरू लागला. त्याची आई आता मोकळी झाली होती. महाभारत, आदिपर्व, विभाग १६ आणि २० ते ३४ यांवरून ही गोष्ट पुन्हा सांगितली आहे. मूळ ग्रंथातल्या काही उपकथा इथे गाळल्या आहेत; जसे की गरुडाने वाटेत खाल्लेले हत्ती आणि कासव, आणि वडाच्या फांदीवरचे चिमुकले ऋषी. या गोष्टीचे जुने रूप, म्हणजे कद्रू आणि सुपर्णी यांची पैज आणि सोम आणणे, शतपथ ब्राह्मणात (३.६.२) सांगितले आहे.